راهنمای عملیاتی گواهی سپرده کالایی از کشف قیمت تا تحویل فیزیکی

همانطور که در مقاله قبل توضیح دادیم  این ابزار(گواهی سپرده)، روشی مدرن برای سرمایه‌گذاری یا خرید کالاست. اما دانستن کلیات کافی نیست! وقتی پای عمل به میان می‌آید، سوالات ریز و مهمی مطرح می‌شود:

اگر نخواهم تا روز آخر صبر کنم چه؟

«چرا برخی گواهی‌ها را نمی‌توان فروخت؟

دقیقاً چطور بفهمم کالای من در کدام انبار است؟

و سوالات بسیار دیگری  ما در این مطلب، وارد لایه‌های عمیق‌تر و اجرایی این بازار می‌شویم و فوت‌وکوزه‌گری معامله و تحویل گواهی سپرده را بررسی می‌کنیم.

مکانیزم کشف قیمت( وقتی تابلوی بورس آینه بازار فیزیکی می‌شود)

یکی از مهم‌ترین ابهامات معامله‌گران این است که اعداد روی تابلوی بورس از کجا می‌آیند؟

آیا یک فرمول ریاضی قیمت را تعیین می‌کند یا دستوری از بالا صادر می‌شود؟

پاسخ هیچ‌کدام است.

برای درک دقیق‌تر، باید به دو لایه زیر توجه کنید

الف) نقش حیاتی دارایی پایه به عنوان قطب‌نما

گواهی سپرده، یک کاغذ بدون پشتوانه نیست؛ بلکه نماینده‌ی یک دارایی فیزیکی (دارایی پایه) است که در انبارهای استاندارد خوابیده است. بنابراین، قیمت گواهی سپرده تابعی مستقیم از قیمت آن کالا در بازار نقد (بازار آزاد) است.

مثال : تصور کنید قیمت فیزیکی سکه طلا در بازار نقدی شروع به رشد می‌کند. بلافاصله در تابلوی بورس فروشندگان (دارندگان گواهی) قیمت پیشنهادی فروش خود را بالا می‌برند، چون می‌دانند دارایی‌شان در دنیای واقعی گران شده است. سپس خریداران حاضر می‌شوند قیمت‌های بالاتری را پیشنهاد دهند، زیرا می‌دانند ارزش ذاتی کالا افزایش یافته است.

ب) تحلیلگران چگونه قیمت می‌دهند؟

در این بازار، معامله‌گران دائماً در حال «آربیتراژ ذهنی» هستند. آن‌ها یک چشمشان به قیمت‌های کف بازار (بازار فیزیکی) است و چشم دیگرشان به تابلوی بورس. اگر قیمت گواهی در بورس کمتر از قیمت بازار فیزیکی باشد، تقاضا برای خرید گواهی هجوم می‌آورد (چون کالا ارزان‌تر از بیرون است). اگر قیمت گواهی در بورس بیشتر از بازار فیزیکی باشد، فشار فروش ایجاد می‌شود (چون کالا حباب دارد).

نتیجه: قیمت گواهی سپرده همیشه سعی می‌کند خود را به قیمت بازار فیزیکی برساند و حول‌وحوش آن نوسان کند. بنابراین، برای موفقیت در این بازار، تحلیل تکنیکال نمودار گواهی کافی نیست؛ شما باید نبض بازار سنتی آن کالا را نیز در دست داشته باشید.

مفهوم سررسید و اهمیت حیاتی آن

برخلاف سهام شرکت‌ها که مالکیت آن‌ها دائمی است، گواهی سپرده کالایی عمر محدودی دارد. هر نماد معاملاتی (مثلاً سکه تحویل دی‌ماه) یک تاریخ انقضا دارد که به آن «سررسید» می‌گویند.

 اگر هدف شما صرفاً کسب سود از نوسان قیمت است و هیچ علاقه‌ای به دریافت کیسه‌های زعفران یا شمش‌های طلا ندارید، باید به «توقف نماد» دقت کنید.

 شما  باید قبل از بسته شدن نماد، دارایی خود را بفروشید. اگر فراموش کنید و نماد بسته شود، وارد فرآیند اجباری تحویل کالا می‌شوید؛ یعنی مجبورید کالا را تحویل بگیرید و خودتان در بازار آزاد برایش مشتری پیدا کنید (که شامل هزینه‌های مالیات، حمل‌ونقل و دردسرهای فروش فیزیکی می‌شود).

 برای کسانی که هدفشان دریافت فیزیکی کالا است، سررسید به معنای پایان تعهد انباردار نسبت به نگهداری کالای شما در چارچوب قرارداد بورس است.  در تاریخ سررسید، شما باید برای تحویل کالا به انبار مراجعه کنید. 

فرآیند تحویل فیزیکی؛ انتظار تا سررسید یا تحویل فوری؟

یکی از بزرگترین تصورات غلط در بازار گواهی سپرده این است که «برای دریافت کالا باید تا روز آخر صبر کرد». این تصور کاملاً اشتباه است. بازار گواهی سپرده برای مصرف‌کننده واقعی (مثل کارخانه‌دار، انبوه‌ساز یا صادرکننده زعفران) طراحی شده و انعطاف‌پذیری بالایی دارد. اگر کالا را خریده‌اید و به آن نیاز دارید، مسیر شما به دو صورت است:

الف)  تحویل پیش از موعد 

شما می‌توانید بلافاصله پس از خرید گواهی، فرآیند خروج کالا از انبار را کلید بزنید. اما این مسیر یک شرط ورودی مهم دارد: «رعایت حد نصاب تحویل».

 شرط حداقل مقدار : انبارهای بورسی مراکز لجستیک بزرگی هستند و نمی‌توانند هر روز برای مقادیر ناچیز (خرده‌فروشی) فرآیند اداری خروج کالا را طی کنند. بنابراین برای تحویل زودتر از موعد، باید تعداد گواهی‌های شما به یک عدد مشخص برسد. مثال: در مورد زعفران، ممکن است شرط تحویل زودتر از موعد، داشتن حداقل 500 گواهی (معادل 500 گرم) باشد. اگر شما 100 گواهی دارید، انبار درخواست خروج کالا را نمی‌پذیرد. راهکار: یا باید خرید خود را به حد نصاب برسانید، یا تا روز سررسید صبر کنید. 

مراحل عملیاتی

• ثبت درخواست: به سامانه معاملاتی آنلاین خود یا کارگزارتان مراجعه کرده و «درخواست تحویل فیزیکی» را ثبت می‌کنید.
• هماهنگی کارگزار: کارگزار شما درخواست را به شرکت سپرده‌گذاری مرکزی و انباردار ارسال می‌کند.
• تایید و مراجعه: پس از تایید انباردار، آدرس دقیق و زمان مراجعه به شما اعلام می‌شود.
• تسویه هزینه‌ها: هنگام مراجعه به انبار، باید هزینه‌های انبارداری (به ازای روزهایی که کالا آنجا بوده) و مالیات بر ارزش افزوده (در صورت تعلق گرفتن به آن کالا) را پرداخت کنید.

ب) مسیر عمومی: تحویل در سررسید 

اگر عجله‌ای ندارید یا مقدار دارایی‌تان کم است ، باید تا روز سررسید صبر کنید.

توصیه اجرایی: قبل از خرید به قصد تحویل، حتماً «اطلاعیه گشایش نماد» مربوطه را در سایت بورس کالا مطالعه کنید تا از آدرس انبار (که ممکن است در شهر دیگری باشد) و هزینه‌های انبارداری مطلع شوید.

دامِ معاملات ناپیوسته 

در مقاله پیشین اشاره کردیم که «نقدشوندگی» یکی از مزایای اصلی گواهی سپرده است. اما اینجا باید یک پاورقی بسیار مهم و حیاتی را اضافه کنیم 

نقدشوندگی مطلق نیست.

معاملات در بورس کالا به دو دسته تقسیم می‌شوند و عدم آگاهی از این تفاوت، می‌تواند سرمایه‌گذار را به جای سود، با انبوهی از کالای فیزیکی که توانایی مدیریت آن را ندارد، تنها بگذارد.

الف) معاملات پیوسته (Continuous Trading)

این همان ساختاری است که اکثر فعالان بازار سرمایه با آن آشنا هستند (شبیه به معاملات سهام).(  وجود بازار ثانویه)

در این روش، گواهی سپرده دست‌به‌دست می‌شود. شما می‌توانید صبح گواهی سکه طلا یا زعفران را بخرید و ظهر همان روز (یا چند روز بعد) آن را به شخص دیگری بفروشید.

در معاملات پیوسته، کالا در انبار باقی می‌ماند و فقط «مالکیت» آن تغییر می‌کند. تا زمانی که نخواهید کالا را تحویل بگیرید، نیازی به درگیری با انبار ندارید.

مناسب برای: سرمایه‌گذاران، نوسان‌گیران و افرادی که صرفاً به دنبال پوشش ریسک تورم هستند.

ب) معاملات ناپیوسته (Discontinuous Trading)

منطقه ورود ممنوع برای سفته‌بازان

این نوع معاملات دقیقاً برای حذف واسطه‌ها و دلالان طراحی شده است. اینجا بازار «یک‌طرفه» است.( فقدان بازار ثانویه )

اگر گواهی کالایی را در بازار ناپیوسته بخرید، دکمه فروشی وجود ندارد! سیستم معاملاتی به شما اجازه نمی‌دهد گواهی را به شخص دیگری واگذار کنید.

تعهد قطعی: خرید در این بازار به منزله‌ی اعلام نیاز قطعی برای مصرف است. خریدار متعهد و ملزم است که در مهلت مقرر (معمولاً بسیار کوتاه) به انبار مراجعه کرده و کالا را فیزیکی تحویل بگیرد. مثال بارز (سیمان و شیشه)

معاملات گواهی سپرده سیمان اغلب ناپیوسته است. هدف بورس این است که سیمان مستقیماً به دست انبوه‌ساز برسد، نه اینکه دلالان با خرید و فروش کاغذِ سیمان، قیمت را بالا ببرند.

اگر اشتباه بخریم چه می‌شود؟

تصور کنید با هدف نوسان‌گیری، گواهی سپرده سیمان می‌خرید به این امید که هفته بعد با 10٪ سود بفروشید. اما متوجه می‌شوید امکان فروش گواهی را ندارید.

اجبار به تحویل: بورس شما را ملزم می‌کند که مثلاً 10 تن سیمان را تحویل بگیرید.  حالا باید هزینه کامیون، بارگیری و انبارداری را بپردازید و خودتان در بازار آزاد به دنبال مشتری برای سیمان‌هایتان بگردید!

.

.

اطلاعات حیاتی در سایت بورس کالا

برای اینکه بدانید کالایی که می‌خرید دقیقاً کجاست و چه شرایطی دارد، باید به بخش «مشخصات نمادهای گواهی سپرده کالایی» در سایت بورس کالای ایران مراجعه کنید. در آنجا جدولی وجود دارد( مطابق تصویر بالا) که جزئیات زیر را به شما می‌دهد:

• نام انبار: (مثلاً زعفران شما در انبار تربت حیدریه است یا مشهد؟)
• نماد معاملاتی  : معمولا ساختار نماد ترکیبی از حروف و اعداد است و با این نام  را برای انجام معامله در پنل معاملاتی سرچ کنید و اقدام به خرید و فروش کنید
• واحد اندازه‌گیری: (قیمت روی تابلو برای یک گرم است یا یک کیلوگرم؟ مثلا برای برنج کیلوگرم و برای زعفران گرم مبنا است).
• ساعت معاملات (زمان حراج): بر خلاف سهام که ساعت مشخصی دارد، کالاهای مختلف ساعات متفاوتی دارند. مثلاً ممکن است بازار زعفران ساعت 9 صبح باز شود اما سکه طلا ساعت 12 ظهر شروع به معامله کند.
• تاریخ سر رسید
• نحوه انجام معامله

نمایی از پنل معاملاتی  در  کارگزاری  ، تب گواهی سپرده

تهیه و تنظیم: محیا حسین‌زاده