1405/01/11 | گزارش تحلیلی
این یک گزارش تحلیلی است، نه مقالهٔ آموزشی آپشن. موضوعش زیرساختهای ایران است — نیروگاه، شبکهٔ برق و آب، حملونقل و سامانههای اطلاعاتی — و اینکه آسیب دیدنشان چه اثری بر اقتصاد و بازار سرمایه میگذارد.
در ادامه آسیبشناسی زیرساختهای صنعتی، بحران شفافیت در سامانهٔ کدال، و سه مانع اصلی بازسازی بررسی میشود.
زیرساخت ها، شریان حیات و سیبل بحرانها هستند
زیرساختها یا «فراسازهها»، ستون فقرات پنهان اما حیاتی جوامع مدرن هستند. این ساختارها چه در قالب «سخت» (مانند نیروگاهها، شبکههای آب و برق، جادهها و تجهیزات صنعتی) و چه در قالب «نرم» (مانند سیستمهای آموزشی، بهداشتی و شبکههای ارتباطی)، شریان اصلی حیات یک کشور به شمار میروند.
توقف کارکرد این زیرساختها به معنای توقف چرخ اقتصاد و محرومیت جامعه از نیازهای اولیه است.
امروزه در منطقه خاورمیانه، پیش از آنکه رویاروییها صرفاً نظامی باشند، شاهد یک «جنگ زیرساختی» هستیم؛ جنگی که هدف آن قطع منابع مالی، اختلال در زنجیره تامین و تضعیف توان اقتصادی و لجستیکی است.
تجربه جهانی نشان میدهد هدف قرار گرفتن زیرساختهایی که با میلیاردها دلار مالیات و سالها زمان ساخته شدهاند، هزینههای بازسازی کمرشکنی به دنبال دارد.
به عنوان نمونه، عراق پس از جنگ سال 1991 به بیش از 200 میلیارد دلار، سوریه به 530 میلیارد دلار و لبنان پس از جنگ 34 روزه سال 2006 به 4.9 میلیارد دلار بودجه برای بازسازی نیاز پیدا کردند؛ فرآیندی پیچیده که هنوز در بسیاری از این مناطق به اتمام نرسیده است.
آسیبشناسی زیرساختهای صنعتی ایران
در تنشهای اخیر، زیرساختهای فیزیکی و سایبری ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده و هدف قرار گرفتهاند.
نمود بارز این آسیبها را میتوان در وضعیت اخیر شرکتهای بزرگ فعال در بازار سرمایه (بورس) مشاهده کرد که خود بخش مهمی از زیرساختهای سخت و صنعتی کشور محسوب میشوند.
با توجه به تداوم شرایط جنگی و التهابات موجود، بخشهایی از زیرساختهای صنعتی کشور دچار آسیب شدهاند. با توجه به اینکه درگیریها هنوز پایان نیافته است، امکان تسری آسیبها به سایر صنایع و شرکتها نیز وجود دارد. در این شرایط، بازار سرمایه به عنوان نهادی که نیازمند اطلاعات دقیق برای قیمتگذاری و مدیریت ریسک است، با چالش جدی «عدم تقارن اطلاعاتی» مواجه شده است.
بررسیهای میدانی و اخبار منتشر شده نشان میدهد که تاکنون (تاریخ نگاشت این مقاله) دو گروه عمده از صنایع بورسی تحت تأثیر مستقیم حملات قرار گرفتهاند. با توجه به سیال بودن شرایط، این فهرست ممکن است در آینده دستخوش تغییر شود:
الف) گروه فولادی (صنایع مادر):
- فولاد مبارکه اصفهان (فولاد)
- فولاد خوزستان (فخوز)
- فولاد آلیاژی ایران (فولاژ)
- فولاد هرمزگان (هرمز)
- فولاد کویر (کویر)
ب) سایر صنایع استراتژیک (پالایشی، دارویی، سیمان و تجهیزات):
- پتروشیمی تندگویان (شگویا)
- پالایش نفت تهران (شتران)
- پالایشگاه نفت تبریز(شبریز)
- کابل البرز (بکابل)
- داروسازی دکتر عبیدی (دعبید)
- داروپخش (دارو)
- قاسم ایران (قاسم)
- سیمان فارس نو (سفانو)
- مجتمع تولید همزمان برق و اب قشم(ومپنا)
- پتروشیمی بندر امام
- پتروشیمی امیرکبیر(شکبیر)
- پتروشیمی مارون(مارون)
- شرکت فجر انرژی خلیج فارس (بفجر)
بحران شفافیت در سامانه کدال
با وجود شایعات فراوان، بررسیها نشان میدهد که تنها تعداد معدودی از شرکتها به الزام قانونی سازمان بورس مبنی بر افشای اطلاعات بااهمیت عمل کردهاند. در حالی که افشای دقیق میزان خسارت، برنامه بازسازی و اثرات مالی برای حفظ اعتماد سرمایهگذاران و جلوگیری از نوسانات هیجانی ضروری است، اکثر شرکتهای نامبرده تاکنون سکوت کردهاند.
تا این لحظه، تنها دو غول فولادی کشور به صورت رسمی شفافسازی کردهاند. با این وجود، از منظر تحلیل بنیادی، این اطلاعیهها فاقد برآوردهای ریالی از میزان خسارت و پیشبینی دقیق از افت تناژ تولید هستند و صرفاً به بیان کلیات بسنده کردهاند.
- فولاد مبارکه اصفهان (فولاد): اعلام کرده است که نیروگاه سیکل ترکیبی 914 مگاواتی شهید کاظمی، نیروگاه قدیم 250 مگاواتی، تعدادی از مدولهای احیای مستقیم و بخشی از کارگاه فولادسازی دچار خسارت شدهاند.
- فولاد خوزستان (فخوز): در اطلاعیه خود از توقف کامل خطوط تولید خبر داده و اعلام کرده است که کارخانجات احیا 2 ، مگامدول زمزم 3 و بخش فولادسازی مورد اصابت قرار گرفتهاند.
موانع سهگانه در مسیر بازسازی
اقتصاد ایران برای جبران این خسارات با سه مانع ساختاری بزرگ روبهرو است
- تحریمهای بینالمللی: محدودیت شدید در تامین قطعات حیاتی مانند توربینها و تجهیزات خاص پالایشگاهی.
- بحران تامین مالی: اقتصادی که با تورم حدود 45% ، بیکاری 25% در میان جوانان و نوسانات درآمدهای نفتی دستوپنجه نرم میکند، در تامین بودجههای کلان برای بازسازی با چالش جدی مواجه است.
- فرسایش سرمایه انسانی: بازسازی تاسیسات پیچیده نیازمند متخصصان زبده است. و از دست دادن نیروهای کلیدی (از جمله ترور دانشمندان )، توان فنی کشور را برای بازسازی سریع کاهش داده است.
برای جلوگیری از فروپاشی زیرساختی و بازگرداندن ثبات به اقتصاد و بازار سرمایه، اقداماتی عاجل و راهبردی نیاز است.
در کوتاهمدت، سازمان بورس و ناشران بورسی موظفاند با انتشار اطلاعیههای شفاف در سامانه کدال، به ابهامات بازار پایان دهند تا ریسک سرمایهگذاری کاهش یابد.
در بلندمدت، کشور نیازمند یک «تغییر نگرش ذهنی» در سطح کلان است؛ ایجاد اجماع ملی برای اولویت دادن به «توسعه و سازندگی». پس از این تغییر نگرش، تدوین استراتژی برای جذب سرمایه خارجی، توسعه اقتصاد دیجیتال، اولویتبندی مسیرهای درآمدزا و مهمتر از همه، ایجاد بستر امن و جذاب برای بازگشت متخصصان ایرانی، تنها راهکارهایی هستند که میتوانند شریانهای حیاتی اقتصاد ایران را احیا کرده و امید را به جامعه و بازار بازگردانند.