ارزش ذاتی و زمانی قرارداد اختیار معامله

ارزش ذاتی چیست

ارزش ذاتی (Intrinsic Value) مقدار واقعی و قابل محاسبه‌ای است که یک قرارداد اختیار معامله در صورت اعمال فوری دارد. به عبارت ساده‌تر: اگر همین امروز قرارداد را اعمال کنید، چقدر عایدتان می‌شود؟ برای جواب دادن به آن فقط دو عدد لازم است — قیمت دارایی پایه و قیمت اعمال.

قیمتی که روی تابلو می‌بینید تقریباً همیشه از این عدد بیشتر است. آن مابه‌التفاوت، ارزش زمانی است.

پس پرمیوم جمع دو چیز است: عددی که همین حالا می‌شود حسابش کرد، و عددی که بازار بابت آینده می‌پردازد. این دو قاعدهٔ متفاوتی دارند و جدا از هم حرکت می‌کنند.

محاسبهٔ ارزش ذاتی در کال و پوت

دو فرمول، آینهٔ هم:

اختیار خرید (Call Option)

فرض کنید سهم وبصادر در بازار نقدی 200 تومان معامله می‌شود و قراردادی از نوع اختیار خرید روی آن قیمت اعمال 50 تومان دارد. ارزش ذاتی این قرارداد برای هر سهم 150 تومان است (200 − 50). یعنی اگر همین حالا اعمالش کنید، بابت هر سهم 50 تومان می‌پردازید و سهمی 200 تومانی می‌گیرید.

اختیار فروش (Put Option)

اگر قیمت اعمال یک اختیار فروش 300 تومان و قیمت سهم 250 تومان باشد، ارزش ذاتی 50 تومان است. ولی اگر قیمت سهم 350 تومان باشد، حساب منفی درمی‌آید — و ارزش ذاتی صفر می‌شود، نه منفی.

چرا ارزش ذاتی منفی نمی‌شود

چون اعمال یک حق است، نه یک اجبار. هیچ‌کس قراردادی را اعمال نمی‌کند که از آن ضرر بدهد؛ کنارش می‌گذارد و قرارداد بی‌ارزش تمام می‌شود. پس کف ارزش ذاتی صفر است.

سه نتیجه از همین یک قاعده درمی‌آید:

• ارزش ذاتی همیشه صفر یا مثبت است.
• فقط قراردادهای در سود (In-the-money) ارزش ذاتی دارند.
• قراردادهای در زیان (Out-of-the-money) ارزش ذاتی صفر دارند — هرچه بابتشان بپردازید، تماماً ارزش زمانی است.

برای اینکه بدانید یک قرارداد در کدام وضعیت است، وضعیت مالی قرارداد اختیار معامله همین را جدا توضیح می‌دهد.

اندازهٔ قرارداد: ارزش ذاتی هر سهم یا کل قرارداد؟

همهٔ فرمول‌های بالا ارزش ذاتی را برای هر سهم می‌دهند. برای رسیدن به ارزش کل قرارداد باید در اندازهٔ قرارداد ضرب کنید — و اینجا جایی است که خیلی‌ها اشتباه می‌کنند.

اندازهٔ قرارداد برای اختیار معامله‌های سهام معمولاً 1,000 است، ولی قاعدهٔ عمومی نیست. در قراردادهای فعال امروز:

فملی نمونهٔ مهمی است: یک سهم کاملاً معمولی که اندازهٔ قراردادش 1,000 نیست، چون بعد از اقدام شرکتی تعدیل شده. پس «هزار تا» را فرض نگیرید؛ از خودِ قرارداد بخوانیدش. در زنجیرهٔ قراردادها، وقتی یک قرارداد را انتخاب می‌کنید، مقدار اندازه قرارداد در جزئیات همان قرارداد نوشته شده و اگر عددی جز 1,000 باشد کنارش هشدار می‌بینید.

در مثال وبصادر بالا، اگر اندازهٔ قرارداد 1,000 باشد، ارزش ذاتی کل قرارداد 150,000 تومان می‌شود — ولی همان محاسبه روی یک قرارداد با اندازهٔ 1، عدد 150 تومان می‌دهد.

ارزش زمانی چیست

ارزش زمانی (Time Value) بخشی از قیمت قرارداد است که فراتر از ارزش ذاتی قرار می‌گیرد. برخلاف ارزش ذاتی، این عدد را از روی دو قیمت حساب نمی‌کنید — از روی تابلو می‌خوانید:

به همین بخش، در بسیاری از منابع ارزش بیرونی هم گفته می‌شود؛ دو نام برای یک عدد. ارزش بیرونی Extrinsic Value در قراردادهای اختیار معامله همین مفهوم را از آن زاویه باز می‌کند و نشان می‌دهد چه چیزهایی جز زمان در آن جمع شده‌اند.

در همان مثال وبصادر: اگر قرارداد روی تابلو 160 تومان معامله شود و ارزش ذاتی‌اش 150 تومان باشد، آن 10 تومان اختلاف ارزش زمانی است. خریدار آگاهانه 10 تومان گران‌تر می‌خرد، چون انتظار دارد سهم تا سررسید بیشتر از این مقدار رشد کند.

این 10 تومان بی‌دلیل نیست: فروشندهٔ قرارداد ریسکی را می‌پذیرد که تا سررسید باز است، و هرچه زمان بیشتری باقی مانده باشد پیش‌بینی آینده سخت‌تر و آن ریسک بزرگ‌تر است. به همین دلیل ارزش زمانی در ابتدای عمر قرارداد بیشترین مقدارش را دارد.

همان پرمیوم، در سه وضعیت

نسبت این دو تکه به هم، بسته به اینکه قیمت سهم کجای قیمت اعمال ایستاده، کاملاً فرق می‌کند:

چه چیزی ارزش زمانی را می‌سازد

دو محرک اصلی دارد:

• زمان باقی‌مانده تا سررسید — هرچه بیشتر، ارزش زمانی بیشتر.
• نوسان‌پذیری دارایی پایه — هرچه دامنهٔ حرکتِ محتمل بزرگ‌تر باشد، بازار بابت احتمال بیشتر می‌پردازد.

یک نکتهٔ مهم در دو سرِ طیف: قراردادهایی که عمیقاً در سود هستند ارزش زمانی بسیار کمی دارند و قیمتشان به ارزش ذاتی نزدیک می‌شود. به این حالت در تعادل (at parity) می‌گویند، چون قیمت قرارداد تقریباً یک‌به‌یک با سهم پایه حرکت می‌کند. توجه کنید که ارزش زمانی در این حالت به صفر میل می‌کند، نه اینکه دقیقاً صفر باشد.

تا سررسید چه اتفاقی می‌افتد

در طول عمر قرارداد ارزش زمانی به تدریج آب می‌رود، و این کاهش خطی نیست: حدود یک سوم آن در نیمهٔ اول عمر قرارداد از بین می‌رود و هرچه به سررسید نزدیک‌تر می‌شویم شتاب می‌گیرد. به این پدیده زوال زمانی (Time Decay) می‌گویند.

در روز سررسید و تا پایان جلسهٔ معاملاتی بورس (ساعت 12:30 — بورس کالا ساعت کاری خودش را دارد)، ارزش زمانی تقریباً به صفر می‌رسد و قیمت قرارداد به ارزش ذاتی‌اش می‌چسبد؛ گاهی حتی کمی کمتر معامله می‌شود.

البته شرایط بازار می‌تواند این قاعده را جابه‌جا کند. مثلاً اگر سهم پایه در صف خرید باشد و خرید مستقیم سهم دشوار شود، حتی در روز سررسید ممکن است فروشندگان قرارداد قیمتی بالاتر از ارزش ذاتی طلب کنند — چون قرارداد در آن لحظه راهِ ساده‌ترِ رسیدن به سهم است.

یک مثال واقعی

یک قرارداد اختیار خرید روی سهم خودرو را در نظر بگیرید:

سهم پایه 221 تومان است و قیمت اعمال قرارداد 140 تومان، پس ارزش ذاتی 81 تومان است. اگر 81 تومان بابت قرارداد بدهید و همین امروز اعمالش کنید، بابت هر سهم 140 تومان دیگر هم می‌پردازید؛ مجموعاً 221 تومان — دقیقاً سربه‌سر.

ولی روی تابلو این قرارداد 84 تومان معامله می‌شود، یعنی 3 تومان بیشتر از ارزش ذاتی. همان 3 تومان، ارزش زمانی این قرارداد است.

این دو عدد را کجا ببینیم

لازم نیست خودتان حساب کنید. در زنجیرهٔ قراردادها وقتی یک قرارداد را انتخاب می‌کنید، در جزئیات همان قرارداد هر دو مقدار — ارزش ذاتی و ارزش زمانی — کنار هم نوشته شده‌اند. برای مقایسهٔ هم‌زمانِ ده‌ها قرارداد، سراغ فرمول‌نویسی در دیده‌بان بروید.