اختیار فروش تبعی چیست و چه تفاوتی با اختیار فروش معمولی دارد

اوراق اختیار فروش تبعی اوراقی است که بر اساس آن فروشنده — که همان شرکت منتشرکننده است — متعهد می‌شود تعداد معینی از سهام شرکت را به قیمت مشخصی که اصطلاحاً «قیمت اعمال» نامیده می‌شود، در تاریخ معینی که «تاریخ اعمال» است، از سهامدار خریداری کند.

شرکت‌های منتشرکنندهٔ اوراق تبعی پیش از فروش این اوراق ملزم به انتشار اطلاعیهٔ عرضه‌اند تا ویژگی‌های آن را عمومی اعلام کنند؛ و توصیه می‌شود سهامداران پیش از خرید اوراق تبعیِ هر نماد، اطلاعیهٔ عرضهٔ همان اوراق را بخوانند. نکتهٔ تاریخی هم اینکه این ابزار سال‌ها پیش از قراردادهای استاندارد به بازار ایران آمد — تاریخچهٔ آپشن در ایران ترتیبش را نشان می‌دهد.

در یکی از عرضه‌ها، بانک صادرات اعلام کرد اختیار فروش تبعی با سررسید بیست و سوم اسفند و قیمت اعمال 375 تومان منتشر می‌کند، در حالی که قیمت پایانی سهم در روز عرضه 320 تومان بود.

حالا فرض کنید در تاریخ اعمال، قیمت سهم به 120 تومان کاهش پیدا کند. دارندهٔ اوراق «اختیار» دارد که قرارداد را اعمال کند و طرف مقابل «مجبور» است سهم را به قیمت اعمال — یعنی همان 375 تومان که قیمت به‌مراتب بالاتری است — از او بخرد.

در واقع شرکت منتشرکننده دارد می‌گوید ما آن‌قدر مجموعهٔ خوبی هستیم و برنامه‌هایمان آن‌قدر منظم است که مطمئنیم موقع سررسید، قیمت سهم‌مان کمتر از فلان عدد نمی‌شود. با ورود به چنین قراردادی، شما سهمتان را بیمه کرده‌اید که حتماً در آن قیمت امکان فروش خواهد داشت. البته مثل هر اختیار فروشی، برای ورود باید مبلغی به طرف مقابل بپردازید؛ قیمت هر ورق را همان اطلاعیهٔ عرضه تعیین می‌کند و طبق فرمول مشخصی هر روز محاسبه می‌شود — نه بازار. سقف خرید هم در همان اطلاعیه اعلام می‌شود.

به عددهای همان مثال دوباره نگاه کنید: قیمت اعمال 375 تومان و قیمت روز 320 تومان. یعنی قیمت اعمال بالاتر از قیمت فعلی است — و این دقیقاً برعکس چیزی است که در پروتکتیو پوتِ معمولی می‌بینید.

معنای این فاصله ساده است: شرکت فقط از ریزش محافظت نمی‌کند، بلکه یک بازده حداقلی قول می‌دهد. نسبت 375 به 320 یعنی حدود هفده درصد بازده تضمین‌شده تا تاریخ اعمال، به شرطی که سهم را نگه دارید و در آن تاریخ درخواست اعمال بدهید. برای همین است که این اوراق معمولاً وقتی منتشر می‌شوند که شرکت می‌خواهد به سهامدارانش اطمینان بدهد.

در اختیار فروش معمولی، بعد از خرید قرارداد اگر تمایل نداشتید تا سررسید نگهش دارید می‌توانید آن را در بازار ثانویه معامله کنید و به دیگری بفروشید.

ولی اختیار فروش‌های تبعی بازار ثانویه ندارند و صاحب اول و آخرشان خودتان هستید: بعد از خرید اولیه باید تا موعد سررسید منتظر بمانید و در تاریخ اعمال تصمیم بگیرید که اعمال کنید یا نه.

دارندهٔ اوراق اختیار فروش تبعی حتماً باید سهم پایه را داشته باشد و نمی‌تواند بیشتر از تعداد سهام پایه‌ای که در اختیار دارد اوراق تبعی بخرد.

یعنی اگر 50 هزار سهم دارید، فقط می‌توانید 50 هزار ورق اختیار فروش تبعی داشته باشید؛ و اگر در پایان روز تعداد اوراقتان از تعداد سهم تحت مالکیتتان بیشتر باشد، اوراق مازاد باطل می‌شود و عرضه‌کننده در قبال آن تعهدی نخواهد داشت. این محدودیت در اختیار فروش معمولی برقرار نیست: بدون داشتن سهم پایه و به هر تعداد که بخواهید می‌توانید اختیار فروش معمولی داشته باشید.

خریداران اوراق اختیار فروش تبعی فقط در «تاریخ اعمال» می‌توانند اختیار فروش خود را اعمال کنند. پس از گذشت این تاریخ، اوراق اعمال‌نشده تلقی می‌شود و عرضه‌کننده دربارهٔ آن تعهدی نخواهد داشت.

این همان چیزی است که در سبک اعمال به آن سبک اروپایی می‌گویند. و نکتهٔ چهارم اینکه مبلغ پرداختی بابت خرید اوراق تبعی قابل برگشت نیست — مثل پرمیوم در هر قرارداد اختیار معاملهٔ دیگری.

از روی حرف اول نماد می‌شود فهمید با چه ابزاری طرفید.

در بازار سهام، نماد اختیار خرید با «ض» و نماد اختیار فروش با «ط» شروع می‌شود، در حالی که نماد اوراق اختیار فروش تبعی با «ه» آغاز می‌شود. تفاوت عملی دیگرشان هم دسترسی معاملاتی است: معاملهٔ قراردادهای اختیار معاملهٔ استاندارد نیازمند دریافت دسترسی جداگانه از کارگزاری است، ولی خرید اوراق تبعی با همان دسترسی معمول معاملات سهام انجام می‌شود.

هر عرضهٔ تبعی مشخصات خودش را دارد و همه‌شان در فرم اطلاعیهٔ عرضه می‌آید.

سهم پایه یعنی سهمی که اوراق مبتنی بر آن است؛ قیمت اعمال، قیمتی که عرضه‌کننده تعهد می‌کند سهام پایه را در تاریخ اعمال با آن تسویه کند؛ تاریخ اعمال، روزی که برای اعمال تعیین شده؛ دورهٔ معاملاتی، فاصلهٔ اولین تا آخرین روز معاملاتی اوراق؛ سقف خرید، حداکثر تعداد اوراقی که هر شخص حقیقی یا حقوقی می‌تواند بخرد؛ کل حجم عرضه، سقف اوراقی که عرضه‌کننده طی دوره عرضه خواهد کرد؛ حداقل حجم عرضهٔ روزانه، کف عرضه در یک روز؛ و قیمت عرضه، قیمتی که این اوراق در بازار توسط شرکت ناشر فروخته می‌شود و هر روز با فرمول مشخصی محاسبه می‌گردد.

در روز اعمال، اول یک شرط بررسی می‌شود و بعد توپ در زمین شماست.

• اگر قیمت پایانی سهم پایه در روز اعمال بزرگ‌تر یا مساوی قیمت اعمال باشد، اوراق اختیار فروش تبعی قابل اعمال نیست.
• اگر قیمت پایانی سهم پایه از قیمت اعمال کمتر باشد، اعمال منوط به ارائهٔ درخواست اعمال از سوی سهامدار و از طریق کارگزارش به بورس، حداکثر تا ساعت 13 روز اعمال است. کارگزاران می‌توانند از 10 روز پیش از تاریخ اعمال، درخواست‌های مشتریانشان را بگیرند و در روز اعمال به بورس ارائه دهند.

یعنی اعمال خودکار نیست؛ اگر درخواست ندهید، ورق شما اعمال‌نشده می‌ماند حتی اگر اعمالش کاملاً به نفعتان بوده باشد.

در صورت ارائهٔ درخواست اعمال در مهلت مقرر، یکی از این دو مسیر طی می‌شود.

• انتقال سهم به قیمت اعمال، از دارندهٔ اوراق به عرضه‌کنندهٔ آن — شبیه تسویهٔ فیزیکی.
• پرداخت مابه‌التفاوت قیمت اعمال و قیمت پایانی سهم پایه به دارندهٔ اوراق، به‌صورت نقدی یا از طریق واگذاری سهم پایه از عرضه‌کننده به دارنده — شبیه تسویهٔ نقدی.

در هر دو حالت نتیجه یکی است: شما به اندازهٔ قیمت اعمال دریافت می‌کنید، نه قیمت بازار — و انتخاب میان این دو روش با عرضه‌کننده است.