در موعد سررسید قرارداد اختیار معامله، دارنده موقعیت (خریدار آپشن) میتواند تصمیم به اعمال قرارداد بگیرد. دو روش اصلی برای تسویه قرارداد اعمال شده وجود دارد
- تسویه نقدی (Cash Settlement)
- تسویه فیزیکی (Physical Settlement)
تسویه نقدی یک روز قبل از تسویه فیزیکی انجام میشود و نتایج تسویه نقدی پیش از آغاز فرآیند تسویه فیزیکی اعلام میگردد. کاربر میتواند ابتدا در تسویه نقدی شرکت کند و در صورت عدم موفقیت یا تمایل، در فرآیند تسویه فیزیکی شرکت کند. وقت آن است که به سراغ روش اصلی و بنیادین ایفای تعهد در قراردادهای اختیار معامله برویم ، این روش، جوهرهی اصلی قراردادهای اختیار معامله را تشکیل میدهد و درک دقیق آن برای هر معاملهگر آپشن ضروری است.
در این مقاله تمرکز ما بر روی تسویه فیزیکی میباشد میباشد و در مقاله ی تسویه نقدی به صور مفصل به توضیح ان پرداختیم
تسویه فیزیکی در قرادادهای اختیار معامله
برخلاف تسویه نقدی که صرفاً تبادل وجه نقد بر اساس تفاوت قیمتهاست، تسویه فیزیکی به معنای واقعی کلمه، نقل و انتقال دارایی پایه (مانند سهام) بین خریدار و فروشنده قرارداد اختیار معامله است. این روش، تجلی حق یا تعهد طرفین قرارداد در زمان سررسید است.
تصور کنید شما قرارداد اختیار خرید سهام شرکت الف را با قیمت اعمال 1000 تومان خریدهاید و در روز سررسید، قیمت سهم در بازار به 1500 تومان رسیده است. حق شما این است که بتوانید سهم را با همان قیمت 1000 تومان (قیمت اعمال) از فروشنده بخرید. تسویه فیزیکی دقیقاً همین کار را انجام میدهد: شما 1000 تومان پرداخت میکنید و فروشنده یک سهم شرکت الف را به شما تحویل میدهد. به همین ترتیب برای سایر انواع قراردادها.
سرنوشت قراردادهای اختیار معامله در روز سررسید مشخص میشود. این روز، آخرین فرصت برای ایفای تعهدات، استفاده از حقوق ناشی از قرارداد، یا آفست کردن موقعیت است.
بسته به وضعیت قرارداد (در سود، بیتفاوت، یا خارج از سود) و اقدام یا عدم اقدام دارنده موقعیت خرید، اتفاقات متفاوتی رخ میدهد
🟢برای قراردادهای “در سود” (In-the-Money - ITM)
اگر قرارداد شما در روز سررسید در وضعیت ITM باشد (یعنی اعمال آن برای دارنده موقعیت خرید سودآور باشد)، شما به عنوان دارنده موقعیت خرید (چه اختیار خرید و چه اختیار فروش)، حق دارید از این سود بالقوه استفاده کنید.
برای استفاده از این حق، شما باید در روز سررسید یکی از دو اقدام زیر را انجام دهید:
1. درخواست تسویه فیزیکی را ثبت کنید: این رایجترین روش برای استفاده از حق در قراردادهای ITM است. شما با ثبت درخواست “تسویه فیزیکی” آمادگی خود را برای نقل و انتقال فیزیکی دارایی پایه اعلام میکنید.
2. موقعیت خود را در تایم معاملات آفست کنید: شما میتوانید تا پایان زمان معاملات روز سررسید، موقعیت خرید ITM خود را به شخص دیگری در بازار بفروشید و از این طریق سود خود را به صورت نقدی (مابهالتفاوت قیمت خرید و فروش قرارداد) محقق کنید.
نکته
اگر قرارداد شما ITM باشد اما شما هیچ اقدامی انجام ندهید (نه درخواست تسویه فیزیکی ثبت کنید و نه موقعیت خود را آفست کنید)، قرارداد شما در پایان روز سررسید منقضی شده و بیارزش میشود (اصطلاحاً “سوخت میشود”). در این حالت، شما حق استفاده از قیمت اعمال را از دست میدهید و پریمیومی که برای خرید قرارداد پرداخت کردهاید، از بین میرود. بنابراین، برای بهرهمندی از سود قرارداد ITM، اقدام در روز سررسید ضروری است.
🔴برای قراردادهای “در زیان” (Out-of-the-Money - OTM)
قراردادهای OTM در روز سررسید، از نظر اقتصادی برای دارنده موقعیت خرید، ارزشی برای اعمال ندارند. اعمال این قراردادها منجر به ضرر میشود (خرید سهم با قیمت اعمال بالاتر از قیمت بازار برای اختیار خرید OTM، یا فروش سهم با قیمت اعمال پایینتر از قیمت بازار برای اختیار فروش OTM).
بنابراین، اگر این قراردادها تا پایان روز سررسید آفست نکرده باشید، به صورت خودکار منقضی شده و بیارزش میشوند (“سوخت میشوند”).
یک استثنا هست که بیشتر به کار فروشنده میآید: طبق تبصرۀ 5 مادۀ 38 دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله، دارندهٔ موقعیت خرید میتواند موافقت خود را با تسویهٔ فیزیکی تمام موقعیتهایش در یک نماد اعلام کند — اعم از در سود، بیتفاوت و در زیان. پس یک قرارداد OTM هم اگر خریدارش این گزینه را انتخاب کند وارد تخصیص میشود و میتواند به فروشنده تخصیص بخورد.
⚪برای قراردادهای “بیتفاوت” (At-the-Money - ATM)
در اینجا پای رفتار و انتظارات معاملهگران به میان میآید! با وجود اینکه قراردادهای ATM از نظر فنی “در سود” نیستند، گاهی اوقات و بر اساس تجربههای معاملاتی، به خصوص در شرایطی که بازار دارایی پایه به شدت صعودی است (مانند وجود صف خرید سنگین در سهم اصلی در روز سررسید)، ممکن است برخی از دارندگان موقعیت خرید ATM اقدام به ثبت درخواست تسویه فیزیکی کنند.
چرا این کار را میکنند؟ به این امید این کار را میکنند که قیمت دارایی پایه در روزهای آتی همچنان به روند صعودی خود ادامه دهد و بتوانند از خرید/فروش سهم با قیمت اعمال (که اکنون تمام شده سهم پایینتر از قیمت بازار شده) سود ببرند.
اما ریسک کار کچاست ! اولاً، تخصیص به نسبت ممکن است باعث شود تمام موقعیتهای درخواستی به سهم تبدیل نشوند. ثانیاً، و مهمتر اینکه، اگر بازار پس از سررسید آنطور که انتظار میرفت صعودی نماند یا حتی نزولی شود، میتواند به ضرر کسانی تمام شود که به امید رشد قیمت پس از تسویه فیزیکی، قرارداد ATM خود را اعمال کردهاند.
چه کسانی در تسویه فیزیکی درگیرند؟
- دارنده موقعیت خرید (خریدار اختیار): اگر قرارداد ITM باشد، او حق دارد درخواست تسویه فیزیکی بدهد و از حق خود برای خرید (در اختیار خرید) یا فروش (در اختیار فروش) دارایی پایه با قیمت اعمال استفاده کند.
- دارنده موقعیت فروش (فروشنده اختیار): اگر قرارداد ITM باشد و توسط خریدار اعمال شود، او تعهد دارد که دارایی پایه را تحویل دهد (در اختیار خرید) یا دریافت کند (در اختیار فروش) و مبلغ مربوط به قیمت اعمال را دریافت یا پرداخت کند.
تکلیف فروشنده در تسویه فیزیکی چیست؟
تا اینجا همهچیز از دید خریدار گفته شد و دلیلش این است که در زمان تسویه فیزیکی فقط اوست که درخواست میفرستد. طبق تبصرۀ 3 مادۀ 39 دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله، آنچه کارگزار در زمان تسویه فیزیکی به اتاق پایاپای اعلام میکند فقط برای موقعیتهای باز خرید است؛ دارندهٔ موقعیت باز فروش تنها در زمان تسویه نقدی میتواند موافقت خود را اعلام کند (مادۀ 38). یعنی فروشنده در روز تسویه فیزیکی هیچ فرمی برای پر کردن و هیچ گزینهای برای انتخاب کردن ندارد.
| در زمان تسویه فیزیکی | دارندهٔ موقعیت خرید | دارندهٔ موقعیت فروش |
|---|---|---|
| درخواست ثبت میکند؟ | بله — تعداد، اعمال حداکثری و موافقت با تسویه در زیان یا بیتفاوت | خیر — چیزی برای ثبت ندارد |
| چه چیزی باید آماده باشد | وجهِ ارزش اعمال بهعلاوهٔ هزینههای اعمال (در اختیار خرید) یا خودِ سهم (در اختیار فروش) | خودِ سهم در کد مالکیت (در اختیار خرید) یا وجه (در اختیار فروش) |
| اگر آماده نباشد | اعمال فقط به تعداد قراردادهای تأمینشده انجام میشود و مابقی اعمال نمیشود | نکول: تسویهٔ نقدی اجباری با قیمت مبنا، بهعلاوهٔ خسارت |
دو نتیجهٔ عملی از این تفاوت درمیآید که فروشندهها معمولاً دیر متوجهش میشوند:
- نگه داشتن سهم در پرتفوی یک انتخاب نیست. اگر موقعیت شما تخصیص بخورد و سهم در کد مالکیتتان موجود باشد، قرارداد «قابل اعمال» است (مادۀ 41) و اتاق پایاپای خودش سهم را به کد مالکیت خریدار منتقل میکند و وجهش را به حساب اعمال کارگزار شما میریزد (تبصرۀ 1 مادۀ 40). راه خروجِ فروشنده، آفست کردن موقعیت در تایم معاملات است، نه اقدام نکردن در روز تسویه.
- نکول یک راه فرار نیست، یک تخلف پرهزینه است. موقعیت تخصیصیافتهای که قابل اعمال فیزیکی نباشد نکول در ایفای تعهدات محسوب میشود و بر اساس قیمت مبنای دارایی پایه تسویهٔ نقدی میشود؛ خسارتش از وجوه شما نزد کارگزار کسر میشود و اگر این وجوه کفایت نکند جبرانش بر عهدهٔ خودِ کارگزار است (تبصرههای 1 و 2 مادۀ 41). همین بند است که کارگزاریها را در دادن دسترسی فروش اختیار سختگیر کرده است.
و یک نکتهٔ سوم که مخصوص فروشندههاست: قرارداد در زیان لزوماً بیخطر نیست. خریدار میتواند تسویهٔ فیزیکی موقعیتهای در زیان و بیتفاوت خودش را هم بخواهد، پس یک اختیار فروشِ OTM هم میتواند به شما تخصیص بخورد و شما را وادار کند سهم را با قیمت اعمالِ بالاتر از قیمت بازار بخرید. اگر موقعیت فروش باز دارید، فرض «امروز در زیان است پس کاری با من ندارند» فرض درستی نیست.
اگر وجه یا سهم به اندازهٔ یک قرارداد کامل نباشد
در تسویه فیزیکی، واحدِ کار یک قرارداد کامل است. طبق تبصرۀ 6 مادۀ 38، اگر پس از ثبت درخواست فقط امکان اعمال تعدادی از قراردادهای شما وجود داشته باشد، اعمال به همان تعداد انجام میشود — یعنی درخواست به تعداد قراردادهایی که تأمین شدهاند کوچک میشود، نه اینکه یکجا رد شود. ولی چیزی به اسم اعمالِ کسری از یک قرارداد در تسویه فیزیکی وجود ندارد؛ تبصرۀ 3 همان ماده این امکان را فقط برای تسویه نقدی گذاشته است.
نتیجهٔ عملی: اگر قدرت خرید شما از ارزش اعمال یک قرارداد کامل بهعلاوهٔ هزینههای اعمال کمتر باشد، تعداد قابل اعمال صفر میشود و ثبت درخواست هیچ اتفاقی نمیاندازد. مبلغ لازم را پیش از روز سررسید حساب کنید؛ محاسبه وجه لازم جهت اعمال همین کار را قدمبهقدم انجام میدهد.
چالشها و نکات مهم در تسویه فیزیکی
تسویه فیزیکی در پنل تدبیر
از منوی برنامه وارد صفحه تسویه اوراق مشتقه شوید. از صفحه باز شده در تب درخواست تسویه فیزیکی اختیار با توجه به تعداد موقعیتهای باز اقدام به ثبت درخواست خود نمایید.
در این فرم امکان انتخاب وضعیت های مختلف برای تسویه فیزیکی به شرح زیر در نظر گرفته شده است :
- موافقت با تسویه در زیان/بیتفاوت : با انتخاب این گزینه در صورتیکه قرارداد شما حتی در شرایط در زیان یا بیتفاوت باشد، موافقت خود را با تسویه فیزیکی اعلام مینمایید. ( جهت آشنایی با انواع وضعیت مالی آپشنها این مقاله را مطالعه نمایید)
- اعمال حداکثری : با انتخاب این گزینه تمامی موقعیتهای باز شما در نماد مربوطه ( این تعداد با توجه به باقیمانده تعداد موقعیت های شما پس از تسویه نقدی نمایش داده میشود ) در تسویه فیزیکی شرکت داده خواهد شد.
- تعداد درخواست برای تسویه : شما در این کادر هر میزان از تعداد موقعیتهای خود که تمایل به تسویه فیزیکی دارید را وارد مینمایید. بعد از تکمیل اطلاعات داخل فرم می بایست در بروی ثبت درخواست کلیک نمایید و منتظر اعلام نتایج تسویه فیزیکی از مدیریت فناوری بورس ( معمولا بروز رسانی روز کاری بعد انجام میشود ) باشید.
تسویه فیزیکی در پنل صحرا
در موعد سر رسید قرارداد آپشن دارنده موقعیت میتواند از منوی تعبیه شده در برنامه، گزینه های تسویه فیزیکی را انتخاب کند. از صفحه باز شده کاربر میتواند با توجه به تعداد موقعیت های باز اقدام به ثبت درخواست خود نماید.
با انتخاب ثبت درخواست صفحه ای باز میشود که امکان انتخاب وضعیت های مختلف جهت تسویه فیزیکی برای شما فراهم میشود
- موافقت با تسویه فیزیکی در حالت زیان : با انتخاب این گزینه در صورتیکه قرارداد شما حتی در شرایط در زیان باشد موافقت خود را با تسویه فیزیکی اعلام می نمایید.( جهت آشنایی با انواع وضعیت مالی آپشنها این مقاله را مطالعه نمایید)
- اعمال حداکثری : با انتخاب این گزینه تمامی موقعیت های باز شما در نماد مربوطه ( این تعداد با توجه به باقیمانده تعداد موقعیت های شما پس از تسویه نقدی نمایش داده میشود ) در تسویه فیزیکی شرکت داده خواهد شد.
- تعداد موقعیت های مورد نظر جهت تسویه : شما در این کادر هر میزان از تعداد موقعیت های خود که تمایل به تسویه فیزیکی دارید را وارد می نمایید. بعد از تکمیل اطلاعات داخل فرم می بایست در بروی ثبت درخواست کلیک نمایید و منتظر اعلام نتایج تسویه فیزیکی از مدیریت فناوری بورس ( معمولا بروز رسانی روز کاری بعد انجام میشود ) باشید.
جمعبندی فرآیند تسویه فیزیکی قراردادهای اختیار معامله
پس از اینکه دارنده موقعیت خرید برای قرارداد ITM خود درخواست تسویه فیزیکی را در روز سررسید ثبت کرد، فرآیند عملی برای تبادل سهم و وجه آغاز میشود.
گام 1 آمادهسازی دارایی لازم (تامین وجه یا سهم)
این مهمترین گام برای موفقیتآمیز بودن تسویه فیزیکی است.
- این وضعیت برای خریدار اختیار خرید ITM (که درخواست تسویه فیزیکی داده) و فروشنده اختیار فروش ITM (که موقعیتش توسط خریدار اعمال شده) پیش میآید.
- باید مبلغ کافی معادل ارزش خرید سهم با قیمت اعمال را در حساب کارگزاری خود داشته باشید.
-
مبلغ لازم = (قیمت اعمال قرارداد) × (اندازه قرارداد) × (تعداد موقعیتهایی که وارد تسویه فیزیکی شدهاند)+کارمزد اعمال
- این وضعیت برای خریدار اختیار فروش ITM (که درخواست تسویه فیزیکی داده) و فروشنده اختیار خرید ITM (که موقعیتش توسط خریدار اعمال شده) پیش میآید.
- باید تعداد سهام لازم را در پرتفوی خود در کارگزاری داشته باشید.
-
تعداد سهام لازم = (اندازه قرارداد) × (تعداد موقعیتهایی که وارد تسویه فیزیکی شدهاند)
گام 2 ارسال درخواستها و تعهدات به اتاق پایاپای
کارگزاریها، تمام درخواستهای تسویه فیزیکی (از سوی خریداران) و تمام تعهدات ایجاد شده (برای فروشندگان) را جمعآوری کرده و برای فرآیند تطبیق، به اتاق پایاپای شرکت سپردهگذاری مرکزی ارسال میکنند.
اتاق پایاپای نقش قلب سیستم تسویه را بازی میکند.
گام 3 تطبیق و تخصیص در اتاق پایاپای
نکته حیاتی: تخصیص به صورت تسهیم به نسبت (Pro-Rata Allocation)
همیشه تعداد درخواستهای خرید سهم (توسط خریداران کال) دقیقاً برابر با تعداد تعهدات فروش سهم (توسط فروشندگان کال) نیست. در چنین شرایطی، اتاق پایاپای تخصیص سهام را به صورت تسهیم به نسبت انجام میدهد.
نتیجه: ممکن است بخشی یا تمام موقعیتهایی که درخواست تسویه فیزیکی دادهاید، سهم فیزیکی به آنها تخصیص نیابد!
گام 4 انجام تسویه برای موقعیتهای تخصیص یافته (تبادل نهایی)
- وجه بلوکه شده از حساب کارگزاری خریدار به حساب کارگزاری فروشنده منتقل میشود.
- همزمان، سهام بلوکه شده از پرتفوی کارگزاری فروشنده به پرتفوی کارگزاری خریدار منتقل میشود.
- این تبادل با قیمت اعمال قرارداد صورت میگیرد، نه قیمت بازار سهم در آن لحظه.
گام 5 حل و فصل موقعیتهای تخصیص نیافته یا نکول شده
پرداختی فروشندهٔ نکولکننده = تفاوت قیمت + جریمه نکول
تفاوت قیمت = قیمت پایانی - قیمت اعمال
جریمه نکول = 0.01 × قیمت پایانی دارایی پایه × اندازه قرارداد × تعداد موقعیت نکولشده
این تسویه نقدی، در روز سررسید انجام میشود و مبلغ آن بر اساس مابهالتفاوت قیمت اعمال و قیمت پایانی سهم در روز سررسید محاسبه میشودبه همراه جریمه نکول به قدرت خرید مشتری در کارگزاری واریز میشود.
اگر قرارداد اختیار معاملهای تخصیص یافته باشد اما قابل اعمال فیزیکی نباشد (برای مثال شخص وجه لازم برای خرید سهام در قرارداد اختیار فروش یا سهم لازم برای فروش در قرارداد اختیار خرید را نداشته باشد)، نکول در ایفای تعهدات محسوب شده و بر اساس قیمت پایانی دارایی پایه، در روز تسویه فیزیکی، تسویه نقدی انجام میشود و کارگزار متناسب با موقعیتهای باز مشتریان خود که تسویه نقدی شده است، مشمول خسارتهای مقرر در مشخصات قرارداد میشود (این دو بند دلیل سختگیرهای کارگزاریها در ارائه معاملات آپشن به عموم است)
نکته
مطابق ماده 42 در دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله، در صورت متوقف بودن دارایی پایه در زمان تسویه فیزیکی به مقدار موجودی دارایی پایه در کد معاملاتی دارنده موقعیت باز فروش اختیار خرید، تسویه به صورت فیزیکی انجام شده و مابقی موقعیتهای تخصیص یافته وی بر اساس آخرین قیمت مبنای دارایی پایه، تسویه نقدی خواهد شد.