نکول یعنی یکی از طرفین قرارداد، تعهدش را در موعد انجام ندهد. در اختیار معامله این واژه مخصوصاً برای روز اعمال / تسویه فیزیکی مهم است — جایی که فروشنده باید سهام بدهد یا وجه بخرد، و اگر نتواند، سازوکار بورس وارد میشود.
نکول چیست؟ — تعریف ساده
کلمهٔ نکول در عربی به معنی رد کردن و سر باز زدن است؛ در زبان عامیانه نزدیک به «دبه درآوردن از معامله». معادل انگلیسیاش Default است: وضعیتی که یک طرف نتواند (یا نخواهد) تعهد قولدادهشده را ایفا کند.
نکول در هر قراردادی ممکن است رخ دهد؛ به همین خاطر قبل از معامله معمولاً ریسک نکول را با وثیقه و وجه تضمین کنترل میکنند.
در آپشن استاندارد بورس، فقط فروشنده (نویسنده / دارنده موقعیت باز فروش) تعهد دارد. خریدار اختیار دارد، نه تعهد — پس نکول برای خریدار معنا ندارد.
پایهٔ مفهوم اختیار را اگر لازم دارید، از قرارداد اختیار معامله چیست شروع کنید.
نکول در کال و پوت چه شکلی دارد؟
طبق دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله، اگر در روز سررسید فیزیکی قرارداد به مرحلهٔ تخصیص برسد ولی به هر دلیل قابل اعمال فیزیکی نباشد، این وضعیت نکول در ایفای تعهدات محسوب میشود — و فقط برای عرضهکننده (فروشنده) معنا دارد.
| نوع قرارداد | تعهد فروشنده در اعمال فیزیکی | نکول یعنی چه؟ |
|---|---|---|
| اختیار خرید (Call) | تحویل سهام پایه به خریدار (تا او بتواند مطابق قرارداد بخرد) | فروشنده سهام کافی را تحویل ندهد |
| اختیار فروش (Put) | پرداخت وجه برای خرید سهام توافقشده از طرف مقابل | فروشنده وجه لازم را تأمین نکند |
چطور جلوی نکول گرفته میشود؟
در قراردادهای استاندارد بورس، مکانیسم تضمین وجود دارد: معاملهگر وجه نقد یا پرتفویی از سهام و اوراق را بهعنوان وثیقه نزد کارگزار میگذارد. به این وثیقه معمولاً وجه تضمین میگویند — جزئیات در مقاله وجه تضمین در قراردادهای آپشن.
هدف این است که اگر فروشنده نتواند سهام/وجه را در روز اعمال تأمین کند، از محل وثیقه بتوان تعهد را پوشش داد و ریسک طرف مقابل کم شود.
اگر با وجود وثیقه نکول شود چه میشود؟
گاهی با وجود وثیقه هم نکول رخ میدهد. در آن صورت معمولاً این مسیر طی میشود:
- بر اساس قیمت پایانی دارایی پایه در روز تسویه فیزیکی، تسویه نقدی انجام میشود.
- فرد نکولکننده جریمه میشود.
مبلغ جریمه (بهصورت رایج آموزشی در بازار ایران) اینطور حساب میشود:
جریمه = 0.01 × قیمت پایانی دارایی پایه × اندازه قرارداد × تعداد موقعیتهای نکولشده
مبلغ لازم برای تسویه نقدی و جریمه از وجه تضمین و سایر وجوه نزد کارگزاری برداشت میشود؛ اگر کافی نباشد، جبران مابهالتفاوت بر عهدهٔ کارگزار است.
برای محاسبهٔ وجه لازم جهت اعمال در حالت عادی (بدون نکول): محاسبه وجه لازم جهت اعمال.
مثال عددی — نکول در اختیار خرید
فرض کنید یک موقعیت فروش اختیار خرید با این مشخصات دارید:
- قیمت اعمال: 1,200 تومان
- اندازه قرارداد: 1,000 سهم
- قیمت پایانی سهم در روز اعمال: 2,000 تومان
- تعداد موقعیت نکولشده: 1
اگر فروشنده سهام را تحویل ندهد (نکول):
| جزء | محاسبه | مبلغ (تومان) |
|---|---|---|
| تسویه نقدی (مابهالتفاوت) | (2,000 − 1,200) × 1,000 | 800,000 |
| جریمه نکول (1٪) | 0.01 × 2,000 × 1,000 × 1 | 20,000 |
| جمع پرداختی فروشنده به خریدار | قبل از کارمزدهای جزئی | 820,000 |
در تصویر بالا ممکن است با احتساب کارمزدهای جزئی، عدد نهایی کمی بالاتر از 820,000 دیده شود (مثلاً حدود 820,600)؛ اصل ماجرا همان مابهالتفاوت + جریمه 1٪ است.
نکته بازار: اگر خریدار قراردادی را در شرایط زیان اعمال کند و فروشنده سهم نداشته باشد، در برخی سناریوها فروشنده فقط جریمه 1٪ و کارمزد را میپردازد و مابهالتفاوت معناداری باقی نمیماند. جزئیات دقیق را از کارگزار و آخرین دستورالعمل بورس بگیرید — اعداد این مقاله آموزشیاند.
چه عواملی به نکول ختم میشود؟
- کمبود نقدینگی / سهام: فروشنده در روز اعمال وجه کافی (برای پوت) یا سهام کافی (برای کال) ندارد.
- خطای انسانی: اشتباه محاسباتی، فراموشی تأمین سهم، یا آمادهنکردن حساب قبل از سررسید.
- مشکل فنی: اختلال در سامانه معاملات یا تسویه که انجام تعهد را عقب میاندازد.
- محدودیت نماد: توقف نماد یا محدودیتهای ناگهانی که تحویل/خرید را سخت میکند.
- سوءاستفاده عمدی: در موارد نادر، قصد قبلی برای نکول در شرایط خاص.
برای معاملهگر چه اهمیتی دارد؟
- اگر خریدار باشید: نکول فروشنده میتواند برنامهٔ اعمال یا پوشش ریسک شما را به هم بزند؛ سازوکار تسویه نقدی + جریمه تا حدی جبران میکند، ولی جایگزین کامل تحویل فیزیکی نیست.
- اگر فروشنده باشید: نکول علاوه بر پرداخت مابهالتفاوت، جریمه و فشار روی وجه تضمین میآورد — آمادهسازی سهام/وجه قبل از سررسید ضروری است.
- استراتژی چندپایه: نکول یک پا میتواند بقیهٔ ترکیب را از تعادل خارج کند؛ قبل از نزدیک شدن به سررسید، وضعیت هر پا را جدا چک کنید.
وضعیت ITM/OTM و ارزش ذاتی را هم ببینید: وضعیت مالی قرارداد و ارزش ذاتی و زمانی.
جریمه از کدام حساب برداشته میشود؟
پرتکرارترین سؤال عملی دربارهٔ نکول این است: «باید پول نقد در حسابم باشد، یا خودشان از وجه تضمین برمیدارند؟» جواب در مادهٔ 6 دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله آمده و سه پله دارد:
- حساب عملیاتی شما نزد کارگزار. خسارت از همین حساب رأساً برداشت میشود — یعنی خودکار، بدون آنکه لازم باشد شما اقدامی بکنید یا موافقتی بدهید.
- وثایق کارگزار نزد اتاق پایاپای. اگر موجودی حساب شما کفایت نکند، اتاق پایاپای از وثیقهٔ کارگزار برمیدارد.
- مطالبه از خودتان. کارگزار میتواند همان مبلغ را از وثایق یا تضامین شما بردارد و اگر باز هم کم بیاید، از شما مطالبه کند.
دو نتیجهٔ عملی از این سه پله درمیآید. اول اینکه خالی بودن حساب، نکول را ارزان نمیکند؛ بدهی پاک نمیشود، فقط یک پله عقبتر میرود و در نهایت به خودتان برمیگردد. دوم اینکه چون برداشت خودکار است، ممکن است اولین خبری که از نکول میگیرید همان کسر وجه باشد، نه هشداری پیش از آن.
عدد دقیقِ آنچه کسر میشود — مابهالتفاوت بهعلاوهٔ جریمه، منهای کارمزد — در محاسبه وجه لازم جهت اعمال با فرمول و مثال آمده است.
چرا جریمهٔ نکول سقف قیمت اختیار را میسازد
جریمهٔ نکول فقط تنبیه فروشندهٔ بدقول نیست؛ در عمل یک سقف روی قیمت خودِ قرارداد میگذارد. این اثر جایی دیده میشود که سهم پایه در صف خرید قفل شده باشد.
منطقش یک خط است: فروشندهای که سهم ندارد و بهخاطر صف خرید هم نمیتواند بخرد، در روز اعمال یک راه پیش رو دارد — نکول کند و مابهالتفاوت بهعلاوهٔ جریمه بپردازد. پس بیشترین هزینهای که نکول برایش دارد، ارزش ذاتی بهعلاوهٔ جریمه است.
حالا اگر پریمیوم از این عدد بالاتر برود، هر کسی — حتی بدون داشتن یک سهم — میتواند قرارداد را بفروشد، پول را بگیرد، در سررسید نکول کند و تفاوت را نگه دارد. همین باعث میشود عرضه زیاد شود و قیمت به همان سقف برگردد. از سمت مقابل هم اگر قیمت خیلی پایینتر بیفتد خریدار وارد میشود، چون یا سهم را ارزان میگیرد یا جریمهای بیشتر از پرداختیاش نصیبش میشود. برایند این دو فشار، قیمت را در همان محدوده نگه میدارد.
یک مثال عددی. فرض کنید قیمت پایانی سهم پایه 10,000 ریال است و قرارداد قیمت اعمال 8,000 ریال دارد:
| جزء | محاسبه | مقدار (ریال) |
|---|---|---|
| ارزش ذاتی | 10,000 − 8,000 | 2,000 |
| جریمهٔ نکول (1٪ قیمت پایانی) | 0.01 × 10,000 | 100 |
| سقف تقریبی پریمیوم | 2,000 + 100 | 2,100 |
نتیجهٔ عملی برای معاملهگر دو چیز است:
- در صف خرید، اختیار خریدِ عمیقاً در سود تقریباً بدون ارزش زمانی معامله میشود. اگر انتظار دارید پریمیوم متناسب با نوسان بالا برود و نمیرود، لزوماً بازار را اشتباه نخواندهاید؛ این سقف دارد کار خودش را میکند.
- ترکیبهای چندپایه در این شرایط نامتقارن میشوند. اختیار فروش چنین سقفی ندارد و نزدیک قیمت منصفانهاش میماند، ولی اختیار خرید زیر سقف گیر میکند. استراتژیای که به منصفانه بودن هر دو پا تکیه دارد، همانجا بازدهیاش را از دست میدهد.
و یک قید که نباید جا بیفتد: این سقف فقط وقتی برقرار است که فروشنده واقعاً نتواند سهم را تهیه کند. در بازار عادی که سهم در دسترس است، فروشنده بهجای نکول سهم را میخرد و تحویل میدهد، پس چنین سقفی روی قیمت نمینشیند.
همین حساب را روی کل بازار ببینید — ستون «سود نکول» در دیدهبان
بخش قبل یک عدد ساخت: بیشترین هزینهای که نکول برای فروشنده دارد، ارزش ذاتی بهعلاوهٔ جریمه است. سؤال بعدی طبیعی است — پرمیومی که امروز روی تابلو هست، این بدترین حالت را پوشش میدهد یا نه؟ این را نمیشود قرارداد به قرارداد با دست حساب کرد؛ یک ستون محاسباتی در دیدهبان همان حسابوکتاب را یکجا روی کل بازار اجرا میکند.
نکول یک تخلف ثبتشده است و این بخش آن را توصیه نمیکند. کاربرد اصلی این عدد برعکس است: اگر اختیار خرید میفروشید، ستون میگوید پرمیومی که میگیرید در بدترین سناریو چقدر حاشیهٔ ایمنی دارد؛ و اگر خریدارید، میگوید قیمتی که میپردازید چقدر به همان سقفی که بالاتر توضیح داده شد چسبیده است.
مبنای محاسبه، قیمت امروز نیست
عددی که ستون میسازد روی قیمت امروزِ دارایی پایه بنا نشده، روی قیمت پایانی فرضی روز سررسید در بدترین حالت است: اگر سهم پایه هر روز معاملاتی تا سررسید صف خرید باشد (برای اختیار خرید) یا صف فروش باشد (برای اختیار فروش)، پایانی روز سررسید کجا میایستد. دامنهٔ نوسان بهصورت مرکب اعمال میشود نه ضرب ساده، پس فاصلهٔ چندروزه خیلی زودتر از آنچه بهنظر میرسد بسته میشود.
و دامنه یک عدد ثابت نیست: ستون دامنهٔ مجاز خودِ همان نماد را از تابلو میخواند. این مهم است چون دامنه در بازار یکسان نیست — بیشتر سهمها حدود 3 درصداند و صندوقهای اهرمی 4 درصد. عدد ثابت گذاشتن در بدترین جهت خطا میدهد: دامنهٔ کوچکتر از واقعیت یعنی پایانی فرضی پایینتر، مابهالتفاوت کمتر و سودِ بیشازواقع.
یک قید مهم: دامنهٔ مجاز روزانه فقط روی بورس و فرابورس تعریف شده. قراردادهای بورس کالا — از جمله زنجیرههای صندوقهای طلا — چنین دامنهای ندارند، پس ستون آن ردیفها را اصلاً نشان نمیدهد و عدد حدسی جایگزین نمیگذارد. سلول خالی آنجا یعنی «این مدل برای این نماد جواب نمیدهد»، نه «سودی ندارد».
روی همان پایانی فرضی سه چیز از پرمیوم کسر میشود — مابهالتفاوت با قیمت اعمال (فقط اگر قرارداد آن روز در سود باشد)، جریمهٔ نکول، و کارمزد معاملهٔ اختیار — و آنچه میماند تقسیم بر وجه تضمین میشود تا به درصد برسد.
ساخت ستون
به دیدهبان آپشن بروید (راهنمای دیدهبان)، یا از طریق میزکار باکس دیدهبان اضافه کنید؛ سپس روی دکمهٔ «فرمول نویسی» در نوار ابزار کلیک کنید، «فرمول جدید» بسازید، نوعش را روی «ستون» بگذارید، نامی برایش انتخاب کنید و کد زیر را در ادیتور قرار دهید.
بعد از ذخیره لازم نیست دوباره ادیتور را باز کنید: همهٔ پارامترهای زیر از آیکون چرخدنده (⚙️) کنار سرستون قابل تغییرند — راهنمای تنظیمات ویژوال.
پارامترها
| پارامتر | پیشفرض | چه میکند و کِی عوضش کنید |
|---|---|---|
SETTING_PENALTY_PCT | 1 | نرخ جریمهٔ نکول، برحسب درصدِ پایانی فرضی روز سررسید. همان عددی است که بالاتر در این مقاله توضیح داده شد؛ اگر دستورالعمل بورس تغییر کرد فقط همین یک عدد را عوض کنید. |
SETTING_MONTHLY | true | عددی که در سلول دیده میشود ماهانه باشد یا کلی تا سررسید. خاموشش کنید تا سود کلی را ببینید؛ روی قراردادهای یکیدو روز مانده به سررسید، عدد ماهانه بزرگ و گمراهکننده میشود. |
SETTING_OTM_PENALTY | false | اگر قرارداد در روز سررسید خارج از سود باشد، جریمه هم کسر شود یا نه. پیشفرض خاموش است چون قرارداد خارج از سود اعمال نمیشود که نکولی در کار باشد. روشنش کنید تا بدبینانهترین حالت را ببینید. |
FILTER_MIN_MONTHLY | 0 | حداقل سود ماهانه برحسب درصد. با مقدار صفر عملاً غیرفعال است و تنها شرطی که میماند «سود مثبت باشد» است. |
FILTER_MIN_TOTAL | 0 | همان کار روی سود کلی. جفتِ مؤثر برای مهار عدد ماهانهٔ گمراهکننده همین است: وقتی یک روز تا سررسید مانده، سود کلی یک درصد بهشکل ماهانه نزدیک سی درصد دیده میشود. |
SHOW_PROFIT | true | نمایش درصد سود در سلول. |
SHOW_STATE | true | نمایش وضعیت قرارداد در روز سررسید — ITM یا OTM. |
SHOW_MEP | true | نمایش قیمت پایانی فرضی روز سررسید. اگر میخواهید ببینید مدل چقدر تهاجمی فرض کرده، همین را روشن نگه دارید. |
SHOW_BAND | true | نمایش دامنهٔ روزانهای که در محاسبه به کار رفته. چون دامنه از تابلوی هر نماد جدا خوانده میشود، دیدنش کمک میکند بفهمید چرا دو ردیف با شرایط مشابه عدد متفاوت گرفتهاند. |
FILTER_RESULT | false | روشنش کنید تا فرمول از ستون به فیلتر ردیف تبدیل شود: بهجای عدد، فقط ردیفهایی میمانند که شرط را رد کنند. |
FILTER_SHOW | true | وقتی فرمول ستون است، ردیفهایی که شرط را رد نمیکنند سلولشان خالی میماند. خاموشش کنید و ستون در همهٔ ردیفها خالی میشود — با هر دو کلید خاموش، ستون هیچوقت چیزی نشان نمیدهد. |
خروجی چه میگوید
سلول چهار تکه دارد که با ترتیب ثابت کنار هم میآیند: درصد سود، وضعیت قرارداد در روز سررسید، قیمت پایانی فرضی همان روز، و دامنهٔ روزانهای که به کار رفته. تکهٔ آخر توضیح میدهد چرا دو ردیف با شرایط ظاهراً مشابه عدد متفاوت گرفتهاند: نمادی با دامنهٔ پهنتر خیلی زودتر به قیمت اعمال میرسد.
تولتیپ سلول مفصلتر است — سود ریالی هر سهم، درصد کلی، درصد ماهانه، پایانی فرضی، دامنه، و تعداد نوبتهای نوسانی که در محاسبه آمده — تا بتوانید هر سطر را با دست بازسازی کنید و ببینید عدد از کجا درآمده.
یک نکته دربارهٔ کارمزدها: تنها کارمزدی که کسر میشود کارمزد معاملهٔ خودِ اختیار است. کارمزد اعمال کسر نمیشود، چون در نکول اصلاً اعمالی انجام نمیشود و ماجرا نقدی تسویه میگردد — این یک سادهسازی نیست، خودِ تعریف است.
مثال عددی. قرارداد اختیار خرید خودرو در روز اعمال با قیمت پایانی سهم 600 ریال، قیمت اعمال 550 ریال و سرخط تقاضای 70 ریال. مابهالتفاوت 50 ریال، جریمهٔ نکول 6 ریال (1 درصد قیمت پایانی) و کارمزد فروش حدود 0.07 ریال است، پس سود خالص حدود 14 ریال بهازای هر سهم میماند که تقسیم بر وجه تضمین، درصد ستون را میسازد. چون این روزِ خودِ سررسید است، هیچ نوبت نوسانی باقی نمانده و پایانی فرضی همان پایانی امروز است.
ستونهای آمادهٔ دیگری هم با همین سبک نوشته شدهاند — نقدشوندگی، اهرم، بلکشولز و موقعیت باز — و همه در نمونه کدهای کاربردی فیلترنویسی دیدهبان با کد کامل آمدهاند.
محدودیتها
- ضرایب جریمه و جزئیات برداشت از وثیقه ممکن است با بهروزرسانی دستورالعمل بورس تغییر کند — مرجع نهایی کارگزار و مقررات جاری است.
- ستون «سود نکول» یک سنجهٔ بدترین حالت است، نه پیشبینی قیمت: فرض میکند دارایی پایه هر روز معاملاتی تا سررسید در صف میماند. فقط روی نمادهای بورس و فرابورس کار میکند، چون دامنهٔ مجاز روزانه لازم دارد؛ قراردادهای بورس کالا و ردیفهایی که وجه تضمین یا سرخط تقاضا ندارند از خروجی کنار گذاشته میشوند.
- اعداد مثال آموزشیاند و کارمزد واقعی کارگزاری را کامل پوشش نمیدهند.
جمعبندی
نکول یعنی فروشندهٔ اختیار در روز اعمال فیزیکی تعهد تحویل سهام (کال) یا تأمین وجه (پوت) را انجام ندهد. خریدار اختیار دارد و نکول نمیکند. بورس با وجه تضمین جلوی ریسک را میگیرد؛ اگر باز هم نکول شود، معمولاً تسویه نقدی بر اساس قیمت پایانی بهعلاوه جریمه حدود 1٪ اعمال میشود. قبل از سررسید، موجودی سهام/نقد و وجه تضمین را چک کنید تا نه خودتان نکول کنید، نه غافلگیر شوید.