تاریخچه قراردادهای اختیار معامله (آپشن) در ایران

ایدهٔ اولیهٔ تأسیس بورس در ایران در سال 1315 توسط یک کارشناس هلندی و یک کارشناس بلژیکی مطرح شد، ولی مطالعاتشان با آغاز جنگ جهانی دوم متوقف ماند. در سال 1333 مأموریت تشکیل بورس اوراق بهادار به اتاق بازرگانی و صنایع و معادن، بانک مرکزی و وزارت بازرگانی محول شد و این گروه پس از دوازده سال تحقیق، در سال 1345 قانون و مقررات تشکیل بورس اوراق بهادار تهران را تهیه کرد.

لایحهٔ تشکیل بورس در اردیبهشت 1345 در مجلس تصویب شد و در پانزدهم بهمن 1346، بورس تهران با ورود سهام «بانک توسعهٔ صنعتی و معدنی ایران» و «نفت پارس» آغاز به کار کرد.

تا سال 1357 تعداد شرکت‌ها و مؤسسه‌های پذیرفته‌شده در بورس تهران به 105 رسیده بود. در اوایل دوران پس از انقلاب، با توجه به فضای غالبِ آن زمان، تلاش‌هایی برای تعطیلی بورس انجام شد که نافرجام ماند.

در تیرماه 1358 قانون «حفاظت و توسعهٔ صنایع ایران» تصویب شد و «سازمان صنایع ملی ایران» برای ادارهٔ شرکت‌های ملی‌شده پدید آمد. با ملی شدن بانک‌ها، بیمه و صنایع، تعداد زیادی از بنگاه‌های پذیرفته‌شده از بورس خارج شدند.

طی دوران جنگ در دههٔ 60 این کاهش ادامه یافت، تا جایی که شمار شرکت‌های پذیرفته‌شده از 105 در سال 1357 به 56 در پایان سال 1367 رسید.

در دههٔ 80 جریان خصوصی‌سازی بنگاه‌هایی که در سال 1358 ملی شده بودند آغاز شد. در 1 آذر 1384 قانون بازار اوراق بهادار تصویب و در همان ماه سازمان بورس و اوراق بهادار برای نظارت و اجرای آن تأسیس شد.

از سال 1389 سامانه‌های معاملات برخط راه‌اندازی شدند و رفته‌رفته حجم معاملات و تعداد فعالان بازار را بالا بردند — همان زیرساختی که چند سال بعد، معاملهٔ آنلاین اختیار معامله هم روی آن سوار شد.

کارهای پژوهشی اولیه دربارهٔ امکان‌سنجی پیاده‌سازی اختیار معامله در اواخر دههٔ 80 شمسی انجام شد. در سال 1390 کمیتهٔ فقهی با شرعی بودن این ابزار موافقت کرد و دستورالعمل اولیهٔ معاملات قراردادهای اختیار معامله به تصویب رسید.

و سرانجام در 17 آذر 1395، دستورالعمل معاملات قرارداد اختیار معامله در بورس اوراق بهادار تهران و فرابورس ایران توسط هیئت‌مدیرهٔ سازمان بورس تصویب شد.

پیش از قراردادهای استاندارد، ابزار دیگری از همین خانواده به بازار آمد: برای نخستین بار در 25 مرداد 1391، روی سهام شرکت پتروشیمی کرمانشاه اختیار فروش تبعی منتشر شد.

در سه‌ماههٔ پایانی سال 1392 و شروع سال 1393 بازار دچار ریزش شد، و در تیرماه 1393 هم‌زمان روی 29 سهم فعال بورس تهران، اوراق اختیار فروش تبعی با هدف حمایت از سهامداران تعریف و عرضه شد.

در 28 آذرماه 1395، قراردادهای استانداردشدهٔ اختیار معاملهٔ سهام برای اولین بار در ایران و از طریق بورس اوراق بهادار تهران معرفی شدند — روی سه سهم پایه: ملی صنایع مس ایران، فولاد مبارکهٔ اصفهان و ایران‌خودرو، با سررسید بهمن‌ماه همان سال.

در این مرحله تنها قراردادهای اختیار خرید منتشر شدند و معاملات فقط از طریق یک سامانه انجام می‌شد.

تقریباً هم‌زمان، بورس کالای ایران هم وارد این حوزه شد: در 24 آذر 1395 قرارداد اختیار معاملهٔ سکهٔ طلا و در 22 اسفند 1397 قرارداد اختیار معاملهٔ زعفران را برای اولین بار ارائه داد.

این دو بازار جدا از هم‌اند و قراردادهای کالایی مشخصات خودشان را دارند — از جمله اندازهٔ قرارداد، که با قراردادهای سهام یکی نیست.

با گذشت ده ماه از راه‌اندازی بازار قراردادهای اختیار معاملهٔ سهام، معاملات برخط این ابزار از 30 مهر 1396 روی سهم پایهٔ فولاد مبارکهٔ اصفهان با سررسید بهمن‌ماه 1396 و از طریق شرکت‌های OMS آغاز شد.

از آذر 1395 تاکنون، مدیریت ابزارهای نوین مالی در بورس تهران به‌صورت مستمر دوره‌های معاملاتی قراردادهای اختیار معامله را برای سهام بزرگ بازار معرفی می‌کند. در این مدت علاوه بر اختیار خرید، اختیار فروش هم روی سهام تعریف شده و شمار نمادهای دارای قرارداد پیوسته بالا رفته است.

فهرست به‌روزِ نمادهایی که همین حالا قرارداد فعال دارند در نمادهای دارای اختیار معاملهٔ فعال نگه‌داری می‌شود.