گواهی سپرده کالایی پسته با نماد PistaCL ورقهٔ بهاداری است که میگوید مقدار مشخصی پستهٔ استاندارد، در انباری مورد تأیید بورس کالا، به نام شماست. پشتوانهاش قبض انبار است و روی تابلوی بورس کالا مثل هر نماد دیگری خرید و فروش میشود — بدون اینکه یک کیلو پسته جابهجا شود.
چیزی که این ابزار میدهد و خرید و فروش سنتی پسته نمیدهد، سه چیز است: قیمتِ شفاف و قابل استناد، امکان فروشِ تدریجی بهجای فروشِ اجباری در فصل برداشت، و نگهداری استاندارد با مسئولیت انباردار. در عوض یک هزینهٔ روزانه دارد و یک سری قاعدهٔ کیفی که اگر محصولتان از آنها رد نشود، اصلاً وارد انبار نمیشود.
این راهنما همهٔ آن قاعدهها را میگوید: دارایی پایه، ضریب تبدیل، مشخصات کیفی قابل پذیرش، هزینهٔ ارزیابی و انبارداری، تبدیل به مغز، و فرآیند تحویل گرفتن کالا. اگر هنوز نمیدانید خودِ گواهی سپرده چطور کار میکند، اول گواهی سپرده کالایی چیست را بخوانید.
PistaCL چیست و چه زمانی راه افتاد
پسته که به آن «طلای سبز» ایران گفته میشود، یکی از مهمترین محصولات باغی و صادرات غیرنفتی کشور است. ایران با بیش از 600 هزار هکتار سطح زیرکشت، بزرگترین باغ پستهٔ جهان را دارد و معمولاً رتبهٔ دوم یا سوم تولید جهانی را در اختیار دارد. در سالهای اخیر تولید پستهٔ تر و خشک کشور به حدود 300 هزار تن میرسد — با سهم اصلی استان کرمان که در برخی سالها از 100 هزار تن گذشته — و ارزش صادراتش در سالهای پرمحصول به بیش از یک میلیارد دلار میرسد. بازارهای هدفش ترکیه، هند، امارات، روسیه و چیناند.
نماد PistaCL از 3 شهریور 1405 روی تابلوی بورس کالای ایران راه افتاد. خودِ ابزارِ گواهی سپرده کالایی تازه نیست و سالهاست روی زعفران، سکه و چند محصول کشاورزی دیگر کار میکند؛ چیزی که در 1405 اضافه شد، پستهٔ دهانبسته با انبار پذیرششدهٔ اختصاصی خودش است. جای این ابزار در ساختار بورس کالا و کنار بازار فیزیکی و بازار مشتقه، در مقالهٔ جداگانهای توضیح داده شده.
هدفِ اعلامشدهٔ راهاندازی، چهار چیز است: کشف قیمت واقعی در بازاری شفاف و نقدشونده، کاهش فشار فروش فصلی روی تولیدکننده، امکان تأمین مالی با توثیق گواهی، و تسهیل معامله بدون نیاز فوری به جابهجایی فیزیکی کالا.
دارایی پایه و حداقل خرید
دارایی پایهٔ هر گواهی سپرده کالایی معادل 1 کیلوگرم پستهٔ فندقی دهانبسته (ناخندان) سایز 30–32 با عیار 49.5–50.5 است. همین یک ردیف، مبنای همهٔ معاملات نماد است؛ هر کیفیت دیگری با ضریب تبدیل به همین واحد برگردانده میشود.
حداقل مقدار مجاز خرید 1 گواهی سپرده کالایی است — یعنی عملاً یک کیلوگرم. این نکته مهم است: خرید در این بازار سقفِ ورود ندارد و کسی که فقط میخواهد در معرض قیمت پسته باشد، لازم نیست یک محمولهٔ چندتنی بخرد. اگر دنبال همین «در معرض بودن» بدون درگیری با انبار و تحویل هستید، صندوقهای سرمایهگذاری کالایی مسیر دیگری برای همان هدفاند.
چطور PistaCL را معامله کنیم
برای معاملهٔ این گواهی باید کد معاملاتی بازار مالی بورس کالا داشته باشید؛ کد بورسی سهام کافی نیست. مراحل گرفتن این کد در آموزش دریافت کد معاملاتی بورس کالا آمده است.
معاملات از طریق سامانهٔ معاملات ابزارهای نوین مالی بورس کالا (سما) و همچنین سامانههای معاملاتی برخط کارگزاریها انجام میشود. کافی است نماد PistaCL را در سامانهٔ سفارشگذاری کارگزاریتان جستوجو کنید و سفارش خرید یا فروش را ثبت کنید. ساعات معاملاتی مشابه سایر گواهیهای سپرده کالایی و مطابق با ساعات اعلامشدهٔ بورس کالاست.
در آپشنباز، تابلوی نمادهای پایهٔ بورس کالا در کنار سهام روی همان صفحه دنبال میشود: راهنمای دیدهبان نماد پایه. برای پوشش ریسک قیمتی روی داراییهای کالایی هم قراردادهای اختیار معاملهٔ کالا ابزار جداگانهایاند.
ضریب تبدیل — چرا هر کیلو یک گواهی نیست
هر کیلوگرم پستهای که وارد انبار میشود لزوماً یک گواهی نمیسازد. چون دارایی پایه یک کیفیتِ مشخص است، محصولی که بهتر یا ضعیفتر از آن باشد با یک ضریب تبدیل به همان واحد برگردانده میشود. این ضریب مبنای صدور (زمان ورود به انبار) و تحویل (زمان خروج از انبار) است، و اگر بورس کالا تغییرش دهد، پیش از اعمال اطلاعرسانی میکند.
| ردیف | نوع پسته | سایز (تعداد در اونس) | عیار 49.5–50.5 | عیار 48.5–49.5 | عیار 47.5–48.5 | عیار 46.5–47.5 | عیار 45.5–46.5 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | فندقی | 30–32 | 1.00 | 0.98 | 0.96 | 0.94 | 0.92 |
| 2 | فندقی | 32–34 | 0.99 | 0.97 | 0.95 | 0.93 | 0.91 |
| 3 | فندقی | 34–36 | 0.98 | 0.96 | 0.94 | 0.92 | 0.90 |
| 4 | احمدآقایی | 26–28 | 1.02 | 1.00 | 0.98 | 0.96 | 0.94 |
| 5 | احمدآقایی | 28–30 | 1.01 | 0.99 | 0.97 | 0.95 | 0.93 |
| 6 | احمدآقایی | 30–32 | 1.00 | 0.98 | 0.96 | 0.94 | 0.92 |
| 7 | اکبری | 24–26 | 1.03 | 1.01 | 0.99 | 0.97 | 0.94 |
| 8 | کله قوچی | 22–24 | 1.03 | 1.01 | 0.99 | 0.97 | 0.94 |
| 9 | بادامی | 28–30 | 1.01 | 0.99 | 0.97 | 0.95 | 0.93 |
| 10 | بادامی | 30–32 | 1.00 | 0.98 | 0.96 | 0.94 | 0.92 |
ارقام این جدول بر اساس انواع پستهٔ ایرانی متفاوتاند و هر نوع بازار هدف خودش را دارد. پستهٔ فندقی سایز 30–32 بیشتر برای مصرف داخلی و برخی بازارهای مصرفی است، در حالی که احمدآقایی و اکبری عمدتاً برای صادرات ارزشمندترند. کلهقوچی و بادامی هم ویژگیها و تقاضای متفاوت خودشان را دارند.
ضریب تبدیل به این دلیل مهم است که کیفیت، سایز و عیار محصول مستقیماً روی ارزش واقعی آن و تعداد گواهیهای صادرشده اثر میگذارد. بورس کالا با این ضرایب، تفاوتهای کیفی را شفاف و قابل معامله کرده تا تولیدکننده و معاملهگر بتوانند قیمت واقعی محصول را کشف کنند.
| محموله | وزن ورود به انبار (کیلوگرم) | نوع پسته | سایز | عیار | ضریب تبدیل | تعداد گواهی صادرشده |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 10,000 | فندقی | 30–32 | 49.5–50.5 | 1.00 | 10,000 |
| 2 | 10,000 | احمدآقایی | 28–30 | 47.5–48.5 | 0.97 | 9,700 |
| 3 | 10,000 | اکبری | 24–26 | 48.5–49.5 | 1.01 | 10,100 |
سه محمولهٔ هموزن، سه عدد متفاوت. همین است که «وزن محموله» را از «دارایی قابل معاملهٔ شما» جدا میکند — و دقیقاً همان چیزی است که در فروش سنتی پسته با چانهزنی حل میشد.
مشخصات کیفی قابل پذیرش
علاوه بر انواع جدول 1، محموله باید از یک غربال کیفی هم رد شود. انباردار این ویژگیها را در بدو ورود محصول به انبار ارزیابی میکند و محمولهٔ ناسازگار اصلاً پذیرفته نمیشود.
| ردیف | پارامتر مورد آزمون | معیار پذیرش | واحد |
|---|---|---|---|
| 1 | آفتزدگی | حداکثر 7 | درصد عددی |
| 2 | اثر کپکزدگی | حداکثر 1.2 | درصد عددی |
| 3 | مواد خارجی | حداکثر 1 | درصد وزنی |
| 4 | رطوبت | حداکثر 5 | درصد وزنی |
| 5 | پستهٔ خندان | حداکثر 5 | درصد عددی |
| 6 | پوک | حداکثر 1.5 | درصد عددی |
| 7 | بد رنگ | حداکثر 7 | درصد عددی |
| 8 | بد شکل | حداکثر 3 | درصد عددی |
| 9 | اختلاط رقم | حداکثر 7 | درصد عددی |
| 10 | نخودی | حداکثر 4 | درصد عددی |
| 11 | آفت زنده یا مرده، مواد خارجی غیرمجاز | صفر | درصد وزنی |
| 12 | رنگ، بو و مزه | طبیعی | — |
فصل برداشت، مناطق کشت و بستهبندی
فصل برداشت اصلی از اواخر مرداد تا اواخر مهر است و بسته به منطقه جابهجا میشود: کرمان، دامغان و مناطق مرکزی معمولاً از اواسط شهریور، خراسان زودتر.
استانهای اصلی کشت پسته: کرمان (رفسنجان، سیرجان، زرند، شهربابک)، خراسان رضوی و جنوبی، یزد، سمنان (دامغان)، مرکزی و برخی مناطق دیگر.
زمان برداشت با فشار عرضهٔ فصلی همراه است، و همین یکی از دلایل اصلی راهاندازی گواهی سپرده است: نگهداری استاندارد و فروش تدریجی، بهجای فروش اجباری در اوج عرضه.
محصولی که سپردهگذار تحویل انبار میدهد باید در هر سال صرفاً تولید همان سال زراعی، به صورت فله و بدون برند باشد، و در کیسههای پلیپروپیلن (گونی) 50 کیلوگرمی بستهبندی و نگهداری میشود. انباردار روی هر بسته اطلاعات سپردهگذار، تاریخ پذیرش، نوع، سایز، عیار و وزن خالص را درج میکند.
از تاریخ 20 شهریور هر سال، انباردار ملزم به دریافت محصول زراعی سال جدید است و امکان دریافت محصول سال گذشته را ندارد. پذیرش محصول سال جدید موجب توقف معاملات یا توقف تحویل کالا از انبار نخواهد شد.
انبار، حداقل محموله و هزینهٔ ارزیابی
| انباردار | نشانی | تلفن |
|---|---|---|
| شرکت بینالمللی گروه مانی آسیا | آذربایجان شرقی، بناب، کیلومتر 2 جادهٔ بناب–مراغه | 041-37744530 |
سه عددی که سپردهگذار باید قبل از حرکت دادن محموله بداند:
- حداقل وزن محموله برای تحویل به انبار یا از انبار: 2,000 کیلوگرم.
- هزینهٔ ارزیابی و نمونهگیری: به ازای هر محمولهٔ ورودی تا سقف 25 تن، مبلغ 70 میلیون ریال. اگر محموله بیش از 25 تن باشد، هزینه به تناسب محاسبه میشود. این خدمات مشمول مالیات بر ارزش افزوده است.
- مدت ارزیابی: حداکثر 4 ساعت پس از دریافت کالا.
برای ارزیابی، 3 کیلوگرم پسته از محموله مصرف میشود. از این 3 کیلوگرم، حداقل 1 کیلوگرم پستهٔ دستنخورده بهعلاوهٔ مغزِ بهدستآمده از حدود 1.5 کیلوگرم پستهٔ دهانبسته (بر اساس عیار برآوردشده) به سپردهگذار برگردانده میشود.
در صورت عدم انطباق، کالا به مالک بازگردانده میشود؛ در غیر این صورت قبض انبار بر اساس وزن خالص صادر میشود. انباردار صرفاً مجاز است قبض انبار را برای مالک کالا یا نمایندهٔ قانونی او و پس از احراز هویت صادر کند. چرخهٔ کامل قبض انبار تا تحویل، در راهنمای عملیاتی گواهی سپرده کالایی آمده است.
هزینهٔ انبارداری
نگهداشتن گواهی رایگان نیست، و این تنها هزینهٔ جاری این ابزار است. در تاریخ گشایش انبار، هزینهٔ انبارداری روزانه 1,300 ریال به ازای هر گواهی سپرده کالایی است و بر عهدهٔ دارندهٔ گواهی است.
این نرخ ثابت نمیماند: تا اطلاع ثانوی، در ابتدای هر فصل بر اساس قیمت پسته — میانگین قیمت پایانی نماد در بورس کالا در یک ماه پایانی فصل قبل — ضرب در 2.5 درصد و تقسیم بر 365 تعدیل میشود، و پیش از اعمال اطلاعرسانی میگردد.
چند نکتهٔ عملی:
- این مبلغ جبرانکنندهٔ کل خدمات انبار است — توزین، تحویل دادن و گرفتن، نگهداری و بیمه — و غیر از آن هیچ مبلغ دیگری بابت انبارداری دریافت نمیشود.
- در زمان فروش گواهی، مجموع بدهی انبارداری فروشنده — در صورت وجود وجه در دفتر دارایی — با انباردار تسویه میشود. خریدار مکلف است پیش از مراجعه به انبار، موجودی دفتر دارایی اصلی خود را دستکم به میزان بدهی افزایش دهد.
- مسئولیت هرگونه افت کمی و کیفی کالا در طول دورهٔ نگهداری بر عهدهٔ انباردار است.
برای صادرکننده، هزینهٔ حمل داخلی از مناطق تولید (بهویژه کرمان) تا انبار بناب یا بنادر صادراتی هم بخش مهمی از قیمت تمامشده است و با نوسان نرخ کامیون تغییر میکند. مجموع حمل داخلی، انبارداری، پوستکنی و بستهبندی مستقیماً روی قیمت FOB اثر میگذارد.
در مقابل، انبار بناب بهعنوان نقطهٔ پذیرش بورسی امکان تمرکز و استانداردسازی را فراهم میکند و میتواند بخشی از هزینههای پراکندهٔ سنتی را کاهش دهد.
تبدیل به مغز پسته
اگر تحویلگیرنده بخواهد، انبار پستهٔ دهانبسته را به مغز تبدیل میکند. مغز تحویلی متناسب با عیار محموله است، با لحاظ 1 درصد ضایعات هنگام پوستکندن و حداکثر 5 درصد مغز لپه و خرد.
مثال: اگر عیار 46 درصد باشد، از هر کیلوگرم پستهٔ دهانبسته حداقل 450 گرم مغز قابل تحویل است.
هزینهٔ پوستکندن 750 هزار ریال به ازای هر کیلوگرم پستهٔ دهانبسته است؛ این مبلغ سالانه از سوی انباردار بهروزرسانی و اطلاعرسانی میشود. محصول مغزشده در کارتنهای 10 کیلوگرمی یا کیسههای 25 کیلوگرمی — به انتخاب مشتری — تحویل میشود.
جایگزینی محصول سال زراعی و نبودِ سررسید
نماد PistaCL سررسید ندارد، و همین یک ویژگی، مسئولیت تازهای روی دوش انباردار میگذارد: او مکلف است موجودی محصول سال زراعی گذشته را با محصول سال جدید جایگزین کند.
قاعده دقیق است. در بازهٔ 20 شهریور تا پایان آذرماه هر سال، انباردار باید موجودی انبار را دقیقاً به میزان گواهیهای موجود با محصول سال جدید (مطابق جدولهای 1 و 3) جایگزین کند، بهنحوی که در هر ماه دستکم 30 درصد از موجودی سال گذشته جایگزین شود. این کار نباید مانع پاسخگویی به درخواستهای تحویل شود.
اگر انباردار تا پایان آذرماه اقدام نکند، بورس تاریخ انقضای اعتبار گواهی را اعلام میکند و پس از آن معاملات نماد برای فرآیند تحویل و تسویه متوقف میشود. برای دارندهٔ گواهی این یعنی: نبودِ سررسید به معنای نبودِ ریسکِ زمانی نیست، بلکه به معنای انتقال آن ریسک به عملکرد انباردار است.
فرآیند تحویل گرفتن کالا از انبار
بورس موجودی کالای انبارهای پذیرششده را روزانه از طریق تارنمای خود (cdn.ime.co.ir)، بخش گواهی سپرده کالایی، اطلاعرسانی میکند. تحویل فیزیکی کفِ ورود خودش را دارد و از خرید یک گواهی خیلی بالاتر است.
- خریدار برای تحویل گرفتن کالا باید دستکم 2,065 گواهی سپرده کالایی پسته در سبد دارایی خود داشته باشد — معادل 2,000 کیلوگرم کالای با بالاترین ضریب جدول 1، بهعلاوهٔ تلورانس تحویل.
- درخواست ترخیص در روزهای کاری شنبه تا چهارشنبه حداکثر تا ساعت 14 از طریق کارگزاری یا سامانهٔ معاملات برخط ثبت میشود.
- انباردار مکلف است حداکثر 2 روز کاری پس از دریافت درخواست، کالا را تحویل دهد.
- اصل FIFO (اولین ورود — اولین خروج) رعایت میشود.
- پس از تأیید درخواست ترخیص توسط انباردار، به میزان درخواست، دارایی گواهی مشتری مسدود و غیرقابل معامله میشود.
اعتراض و رسیدگی به شکایات
مسئولیت صحت ارزیابیها و مشخصات مندرج در گواهی سپرده بهطور کامل بر عهدهٔ انباردار است. مرجع تشخیص مغایرت کمی و کیفی، کمیتهٔ رسیدگی به اعتراضات مشتریان بورس کالاست.
اگر انباردار در تحویل تأخیر کند، به ازای هر روز تقویمی 0.25 درصد ارزش محموله — مطابق اعلامیهٔ خرید — بهعنوان جریمه پرداخت میشود.
یک نکته که هزینهاش را فقط سرِ تحویل میفهمید: پس از تحویل محصول، اعتراض دربارهٔ کمیت و کیفیت پذیرفته نمیشود. خریدار میتواند در زمان تحویل کالا را رؤیت کند و در صورت مغایرت از تحویل امتناع کند — و این تنها فرصت اوست. هرگونه تغییر در مفاد اطلاعیه هم توسط بورس کالا اطلاعرسانی میشود.
این ابزار به درد چه کسی میخورد
تولیدکننده محصول را پس از برداشت بهصورت استاندارد تحویل میدهد، از فشار فروش فصلی رها میشود و در زمان مناسبتری میفروشد یا با توثیق گواهی تأمین مالی میکند.
صادرکننده و تاجر با شفافیت بیشتر قیمت و کیفیت، برنامهریزی صادرات را روی عدد قابل استناد بنا میکند بهجای قیمت شنیدهشدهٔ بازار.
سرمایهگذار میتواند با یک کیلوگرم شروع کند و بدون درگیری با انبار، در معرض قیمت پسته باشد — با این آگاهی که هزینهٔ انبارداری روزانه از بازدهیاش کم میکند.
و یک قید که نباید گم شود: موفقیت این ابزار به مشارکت واقعی تولیدکنندگان و حجم کافی موجودی در انبار بستگی دارد. نمادی که موجودی و معاملهٔ کافی نداشته باشد، همان قیمتِ قابل استنادی را که وعده میدهد نمیسازد.