سازمان بورس برای هر سررسید یک سقف موقعیت باز میگذارد؛ وقتی پر شود، دیگر نمیشود موقعیت تازه گرفت. نکتهٔ مهم این است که سقف فقط جلوی معاملهٔ فزاینده را میگیرد — بستن موقعیت همیشه مجاز است. یعنی زنجیرهٔ پر کسی را گیر میاندازد که میخواست وارد شود، نه کسی را که میخواهد خارج شود.
این مقاله میگوید سقف روی چه چیزی گذاشته میشود، «همجهت» در تعریف قانونگذار یعنی چه (که با تصور رایج فرق دارد)، و چطور در فرمولنویسی دیدهبان پر شدن سقف را رصد کنید.
موقعیت باز در قراردادهای اختیار معامله
به تعداد قراردادهای آپشنی که هنوز تسویه نشده و سررسید آنها فرا نرسیده ، فارغ از اینکه موقعیت اختیارخرید(کال) یا اختیار فروش(پوت) باشد ، گفته میشود. به بیان ساده تر ، تعداد موقعیت باز برابر است با تعداد کل قراردادهای خریده یا فروخته شده، نه مجموع هر دو با هم
در مقاله موقعیت باز چیست و چه کاربردی دارد به طور کامل به توضیح این مفهوم پرداخته ایم
سقف تعداد موقعیتهای باز قراردادهای اختیار معامله
سقف موقعیتهای باز در بازار اختیار معامله، به حداکثر تعداد قراردادهایی گفته میشود که یک شخص (مشتری یا معاملهگر)، یک کارگزار یا حتی کل بازار میتواند به صورت باز در سبد معاملاتی خود داشته باشد. این محدودیت توسط سازمان بورس و اوراق بهادار تعیین و ابلاغ میشود.
چرا چنین سقفی وجود دارد؟
هدف اصلی از تعیین این سقف، جلوگیری از دستکاری قیمت و حفظ سلامت و شفافیت بازار است. این قانون کمک میکند تا قدرت در بازار توزیع شده و از ایجاد انحصار جلوگیری شود
نکته بسیار مهمی که باید به آن توجه کرد این است که این سقف برای کل موقعیتهای باز یک فرد در تمام قراردادها به صورت یکجا محاسبه نمیشود. بلکه این محدودیت به صورت جداگانه برای هر سررسید تعریف میگردد.
در اصطلاح فنی، این محدودیت برای هر «زیرگروه همماه» (یعنی مجموعهی تمام قراردادهای اختیار معامله یک سهم که تاریخ سررسید یکسانی دارند) اعمال میشود.
به زبان سادهتر:
فرض کنید برای قراردادهای اختیار معامله سهام «شستا» با سررسید آذرماه، سقف 1000 موقعیت برای هر فرد تعیین شده است.
شما میتوانید تا سقف 1000 موقعیت باز در قراردادهای سررسید آذرماه شستا داشته باشید. اگر این سقف را پر کنید، دیگر نمیتوانید در قراردادهای همین سررسید (آذرماه) موقعیت جدیدی باز کنید. اما این موضوع مانعی برای شما جهت باز کردن موقعیت در قراردادهای شستا با سررسید دیماه یا هر سهم دیگری ایجاد نمیکند،
زیرا هر سررسید سقف مجزای خود را دارد.
این سقف را در اطلاعیه های سررسیدهای جدید که توسط سازمان تحت عنوان " آغاز دوره معاملاتی اختیار خرید و فروش " منتشر میشود را میتوانید مشاهده کنید
وقتی سقف موقعیتهای باز پُر میشود چه اتفاقی میافتد؟
یکی از نکات بسیار مهمی که سرمایهگذاران بازار اختیار معامله باید همواره به آن توجه کنند، پُر شدن سقف موقعیتهای باز برای یک سررسید مشخص است. این اتفاق میتواند به طور مستقیم بر معاملات و استراتژی شما تأثیر بگذارد.
زمانی که مجموع موقعیتهای باز یک سررسید به سقف تعیینشده توسط سازمان بورس میرسد، بازار با محدودیت انجام معاملات فزاینده مواجه میشود و این معاملات متوقف میشوند.
این مجموع همانطور که در بخش محاسبه آمد به دست میآید: در هر قیمت اعمال بزرگترین عدد بین کال و پوت، و بعد جمع همهٔ آنها.
سقف یک عدد ثابت در قانون نیست. برای هر زنجیره جداگانه تعیین و در اطلاعیهٔ «آغاز دوره معاملاتی» اعلام میشود و میتواند از سررسیدی به سررسید بعد فرق کند؛ بعضی زنجیرهها هم اصلاً سقف ندارند. عددی مثل 2,750,000 که برای یک سررسید نماد اهرم اعلام شده بود، مثال است نه قاعده — عدد امروزِ هر زنجیره را در صفحهٔ سقف موقعیتهای باز ببینید.
معامله فزاینده به چه معناست؟
هر معاملهای که منجر به افزایش تعداد کل موقعیتهای باز در آن سررسید شود. این شامل موارد زیر است
- ورود یک معاملهگر جدید به بازار (چه در نقش خریدار و چه فروشنده).
- افزایش تعداد قراردادهای یک معاملهگر قدیمی که از قبل در آن سررسید موقعیت باز داشته است.
در این شرایط، فقط معاملات کاهنده مجاز است
وقتی سقف پر میشود، تنها معاملاتی قابل انجام است که تعداد کل موقعیتهای باز را کاهش دهد. به این معاملات «آفست کردن» (Offsetting) یا بستن موقعیت نیز میگویند.
به عبارت دیگر:
دارندگان موقعیت خرید: فقط میتوانند با ثبت سفارش فروش، تمام یا بخشی از موقعیتهای خرید خود را ببندند.
دارندگان موقعیت فروش: فقط میتوانند با ثبت سفارش خرید، تمام یا بخشی از موقعیتهای فروش خود را تسویه کنند.
مثال :
فرض کنید شما 1000 قرارداد اختیار خرید «شستا» با سررسید آذرماه را در اختیار دارید و سقف موقعیتهای این سررسید پر شده است. در این حالت:
- نمیتوانید حتی یک قرارداد دیگر به موقعیتهای خرید خود اضافه کنید.
- میتوانید 1000 قرارداد خود (یا کمتر) را بفروشید و از موقعیت خارج شوید.
ریسک اصلی کاهش شدید نقدشوندگی
مهمترین خطری که با پر شدن سقف موقعیتهای باز ایجاد میشود، کاهش شدید نقدشوندگی است. از آنجایی که هیچ بازیگر جدیدی نمیتواند وارد معامله شود و دارندگان فعلی نیز قادر به افزایش موقعیت خود نیستند، دایره خریداران و فروشندگان به شدت محدود میشود. شما برای بستن موقعیت خود، فقط میتوانید با کسانی معامله کنید که قصد بستن موقعیت معکوس شما را دارند. این موضوع پیدا کردن طرف مقابل برای معامله را دشوار کرده و ممکن است نتوانید موقعیت خود را در قیمت دلخواه یا به سرعت نقد کنید.
چگونه با این ریسک مقابله کنیم؟
1. رصد مداوم: همواره به آمار تعداد موقعیتهای باز سررسیدی که در آن فعال هستید توجه کنید.
2. اقدام پیشگیرانه: قبل از اینکه سقف به طور کامل پر شود، اقدام به بستن یا کاهش بخشی از موقعیتهای خود کنید.
3. انتقال به سررسید دیگر (Rolling): بخشی از قراردادهای باز خود را به سررسیدهای دورتر که هنوز با سقف فاصله زیادی دارند، منتقل کنید.
نکته : این ریسک برای همه یکسان نیست!
باید توجه داشت که میزان این ریسک یک امر نسبی است و به عوامل زیر بستگی دارد:
- استراتژی شما یک نوسانگیر کوتاهمدت بیشتر از یک سرمایهگذار بلندمدت تحت تأثیر این ریسک قرار میگیرد.
- روند کلی بازار: در یک بازار صعودی، پر شدن سقف قراردادهای اختیار خرید (کال) محتملتر است و در بازار نزولی، این اتفاق برای قراردادهای اختیار فروش (پوت) رخ میدهد.
- فاصله تا سررسید: هرچه به تاریخ سررسید و زوال زمانی نزدیکتر میشویم، ریسک نقدشوندگی و عدم امکان خروج از موقعیت، خطرناکتر میشود.
بازگشایی سقف: برای اینکه امکان ایجاد موقعیت فزاینده دوباره فراهم شود، مجموع موقعیتهای باز باید به زیر 80 درصد سقف برگردد — یعنی دستکم 20 درصد از سقف فاصله بگیرد.
بسته و باز شدن، یک روز معاملاتی تأخیر دارد
این نکته در اطلاعیهها نوشته نمیشود ولی در عمل تفاوت میسازد: رسیدن به سقف، همان لحظه معاملات را قفل نمیکند. زنجیره تا پایان همان روز معاملاتی باز میماند و توقف معاملات فزاینده از روز معاملاتی بعد اعمال میشود.
بازگشایی هم دقیقاً همینطور است. وقتی مجموع موقعیتهای باز به زیر 80 درصد سقف برمیگردد، زنجیره وارد وضعیت «در انتظار بازگشایی» میشود و امکان معاملهٔ فزاینده از روز معاملاتی بعد برمیگردد — نه در همان لحظه. روزهای تعطیل هم در این شمارش روز معاملاتی حساب نمیشوند.
نتیجهٔ عملی برای شما دو چیز است: اگر سقف پر شد، تا پایان همان روز هنوز فرصت تنظیم موقعیت دارید؛ و اگر منتظر بازگشایی هستید، لحظهٔ عبور از 80 درصد را نگاه نکنید، روز بعدش را نگاه کنید.
کجای سایت این عددها را ببینم؟
سه جای متفاوت، سه سؤال متفاوت را جواب میدهند:
- صفحهٔ سقف موقعیتهای باز — برای هر زنجیره سقف اعلامشده، مجموع موقعیت باز فعلی و درصد پرشدن را کنار هم میگذارد. اینجاست که میبینید کدام زنجیره به سقف نزدیک شده و کدام در انتظار بازگشایی است.
- صفحهٔ نماد پایه — بخش «موقعیت باز به تفکیک قیمت اعمال»، همان نموداری که تصویر ابتدای این مقاله نشان میدهد: موقعیت باز کال و پوت روی هر قیمت اعمال، به تفکیک سررسید. برای دیدن اینکه تراکم موقعیتها روی کدام اعمال جمع شده، این نمودار از هر عددی گویاتر است.
- زنجیره قراردادها — موقعیت باز تکتک قراردادهای یک سررسید در یک جدول.
و اگر میخواهید همین وضعیت را بهصورت شرط در بیاورید، در دیدهبان دو فیلد آماده دارید که در بخش بعد میآیند.
🧮 محاسبه سقف موقعیت های باز فعلی
| قیمت اعمال | Call 📈 | Put 📉 | مقایسه | انتخابی ✅ |
|---|---|---|---|---|
| 1,000 | 25,430 | 18,200 | Call بیشتر | 25,430 |
| 1,200 | 42,150 | 65,820 | Put بیشتر | 65,820 |
| 1,400 | 89,300 | 34,500 | Call بیشتر | 89,300 |
| 1,600 | 156,200 | 198,400 | Put بیشتر | 198,400 |
| 1,800 | 234,100 | 142,300 | Call بیشتر | 234,100 |
| 2,000 | 98,500 | 276,900 | Put بیشتر | 276,900 |
| مجموع کل موقعیتهای باز: | 889,850 | |||
📚 خلاصه روش محاسبه
سیستم برای محاسبه تعداد موقعیتهای باز، در هر قیمت اعمال بزرگترین عدد بین Call و Put را انتخاب کرده و سپس همه اعداد انتخابی را با هم جمع میکند.
مثال: 25,430 + 65,820 + 89,300 + 198,400 + 234,100 + 276,900 = 889,850
📊 جدول مدیریت سقف موقعیتهای باز
| 🎯 سقف موقعیتهای باز (بیشینه مجاز) |
2,750,000
این عدد حداکثر مجاز اعلام شده در اطلاعیه است
⚠️ توجه: اگر مجموع موقعیتها به این عدد برسد یا از آن بگذرد، معاملات قفل میشود
|
|---|---|
| 📈 مجموع موقعیتهای باز فعلی | محاسبه طبق روشی که گفته شد |
| 🔓 حد بازگشایی مجدد |
2,200,000
نحوه محاسبه:
سقف موقعیتها - (20% × سقف موقعیتها)
= 2,750,000 - (0.20 × 2,750,000) = 2,750,000 - 550,000 = 2,200,000 ✓
📌 مهم: معاملات فقط زمانی باز میشود که مجموع موقعیتها به زیر 2,200,000 برسد
|
| 🚦 وضعیتهای سیستم |
✅ باز (قابل معامله)
زمانی که: مجموع فعلی کمتر از 2,200,000
🔒 قفل شده
زمانی که: مجموع فعلی 2,750,000 یا بیشتر
⚡ نکته کلیدی: |
سقف موقعیتهای باز کارگزار
علاوه بر سقف موقعیتهای باز که برای کل بازار تعیین میشود، یک نوع سقف دیگر نیز وجود دارد که مختص هر کارگزاریاست. درک این موضوع برای انتخاب کارگزار مناسب و جلوگیری از ضررهای احتمالی، مهم است.
هر شرکت کارگزاری دارای یک سرمایه و پشتوانه مالی مشخص است که در صورتهای مالی آن تحت عنوان «حقوق صاحبان سهام دیده میشود. این عدد، نشاندهنده توانایی مالی و اعتبار آن کارگزاری است.
سازمان بورس بر اساس میزان همین «حقوق صاحبان سهام»، یک سقف اعتباری برای هر کارگزاری تعیین میکند. این سقف مشخص میکند که مجموع موقعیتهای باز (بهویژه موقعیتهای پرریسکی مانند فروش اختیار معامله) که مشتریان آن کارگزاری میتوانند داشته باشند، تا چه اندازه است.
مشکل زمانی به وجود میآید که یک کارگزاری بسیار محبوب و شلوغ میشود و مشتریان زیادی را جذب میکند، اما به همان نسبت، سرمایه و «حقوق صاحبان سهام» خود را افزایش نمیدهد. در این حالت:
1. تعداد مشتریان فعال و حجم معاملات آنها (خصوصاً در موقعیتهای فروش آپشن) به سرعت رشد میکند.
2. مجموع موقعیتهای باز مشتریان به سقف اعتباری که سازمان بورس برای آن کارگزاری تعیین کرده، نزدیک میشود.
3. در نهایت، کارگزاری «به سقف میخورد» و دیگر ظرفیتی برای ایجاد موقعیتهای جدید (مخصوصاً موقعیتهای فروش) برای مشتریان خود ندارد.
این اتفاق میتواند مستقیماً به شما ضرر بزند. تصور کنید یک فرصت معاملاتی عالی برای فروش یک اختیار معامله پیدا کردهاید، اما وقتی سفارش خود را ثبت میکنید، با خطای "عدم اماکن معاملات فزاینده" مواجه میشوید. در این لحظه شما به دلیل یک محدودیت داخلی در کارگزاری خود، یک فرصت سودآور را از دست دادهاید.
سیستم معاملاتی کارگزاری به شما اجازه ایجاد موقعیت جدیدی که نیازمند اعتبار است (مانند فروش اختیار) را نمیدهد تا زمانی که سایر مشتریان بخشی از موقعیتهای خود را ببندند و ظرفیت خالی شود.
یک اثر جانبی همین سقف که کمتر گفته میشود: رشد بیمهار موقعیت باز روی یک قیمت اعمال، همان سوختی است که در بازارهای بدون سقف حلقهٔ پوشش اجباری را راه میاندازد. گاما اسکوییز سنجیده که این سوخت در بورس تهران چقدر جمع میشود.
سقف موقعیتهای همجهت
سقف اشخاص حقوقی و حقیقی در دو ستون جدا ثبت میشود و اگر بازارگردانی سهمیهٔ ویژهای داشته باشد، همانجا باید دیده شود. سنجش این دو ستون روی زنجیرههای زنده در بازارگردان در بازار اختیار آمده است.
علاوه بر سقفهای کلی بازار و کارگزاری، سازمان بورس محدودیت دیگری را نیز برای هر شخص (چه حقیقی و چه حقوقی) در نظر گرفته است تا از تمرکز بیش از حد قدرت در دست یک معاملهگر و احتمال دستکاری قیمت جلوگیری کند. این محدودیت بر اساس موقعیتهای بازِ همجهت تعریف میشود.
مفهوم «موقعیت همجهت» چیست؟
نکته کلیدی در درک این قانون، تعریف “همجهت” است. موقعیتهای همجهت به مجموعهای از قراردادهای اختیار معامله (چه خرید و چه فروش) گفته میشود که همگی از یک دیدگاه یکسان نسبت به آینده قیمت سهم پیروی میکنند (چه دیدگاه صعودی و چه دیدگاه نزولی).
دیدگاه نزولی (Bearish):
فروش اختیار خرید (Short Call): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم کاهش یابد یا ثابت بماند.
خرید اختیار فروش (Long Put): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم کاهش یابد.
از نظر سازمان بورس، این دو موقعیت همجهت محسوب میشوند، زیرا هر دو بر پایه پیشبینی کاهش قیمت سهم اتخاذ شدهاند.
دیدگاه صعودی (Bullish):
خرید اختیار خرید (Long Call): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم افزایش یابد.
فروش اختیار فروش (Short Put): شما زمانی سود میکنید که قیمت سهم افزایش یابد یا ثابت بماند.
این دو موقعیت نیز با یکدیگر همجهت هستند.
رصد سقف موقعیت باز در فرمولنویسی دیدهبان
در دیدهبان آپشن برای هر قرارداد، وضعیت زنجیره (سررسید + نماد پایه) و درصد پر شدن سقف را میبینید. در فرمولنویسی این فیلدها روی آبجکت قرارداد (option) در دسترساند:
option.chainOpen— آیا زنجیره باز است؟ (true= معاملات فزاینده مجاز؛false= سقفخورده، بسته یا در انتظار بازگشایی)option.chainFill— درصد پرشدن سقف موقعیت باز زنجیره (0–100+؛ بالای 100 یعنی از سقف عبور کرده)option.openInterest— موقعیت باز همان قرارداد (برای مقایسه با سایر strikeها)
برای ساخت فرمول به بروید. جزئیات فیلدها در راهنمای فرمولنویسی — فیلدهای option.
مثال: ستون — وضعیت زنجیره و درصد سقف
نمایش «باز/بسته» با رنگ و درصد پرشدن سقف در کنار هم:
مثال: فیلتر — فقط زنجیرههای غیرباز (سقفخورده)
قراردادهایی که زنجیرهشان بسته یا محدود شده — همانهایی که نمیتوانید موقعیت فزاینده باز کنید:
مثال: فیلتر — زنجیرههای نزدیک سقف
زنجیرههایی که بیش از 85٪ سقف پر شده — قبل از بسته شدن کامل، هشدار بگیرید:
مثال: فیلتر — ریسک سقف (بسته یا خیلی پر)
ترکیب وضعیت و درصد: یا زنجیره بسته است یا درصد پرشدن از 95٪ گذشته:
فرمولها در کتابخانه شخصی ذخیره میشوند و میتوانید هر کدام را بهعنوان یا ستون سفارشی به دیدهبان اضافه کنید — مثلاً قبل از ورود به کاوردکال روی سررسیدی که نزدیک سقف است.
جمعبندی
سقف موقعیت باز برای هر زنجیره (نماد پایه + سررسید) جداگانه اعمال میشود. وقتی پر شود، معاملات فزاینده متوقف و نقدشوندگی کاهش مییابد. در آپشنباز با option.chainOpen و option.chainFill میتوانید زنجیرههای پر یا بسته را در دیدهبان فیلتر کنید.
پیشنهاد مطالعه: موقعیت باز چیست · راهنمای فرمولنویسی