گاما اسکوییز چیست؟ | و آیا در بورس تهران ممکن است

گاما اسکوییز نه یک استراتژی است و نه یک الگوی نموداری؛ یک اثر جانبی است. کسی عمداً آن را راه نمی‌اندازد — از جمع شدن چند شرط ساختاری درمی‌آید.

نقطهٔ شروع، خرید سنگین کال روی یک قیمت اعمال است. طرف مقابلِ آن خریدها کسی است که کال فروخته — و او حالا در معرض ریسکی است که نمی‌خواهد: اگر سهم بالا برود، ضرر می‌کند. راه استانداردش این است که به اندازهٔ دلتای موقعیتش سهم بخرد تا نسبت به جهت قیمت بی‌طرف بماند.

تا اینجا هیچ اتفاق غیرعادی‌ای نیفتاده. چیزی که حلقه را می‌سازد بخش بعدی است: آن خرید، خودش روی قیمت اثر می‌گذارد. قیمت که بالا رفت، دلتای همان موقعیتِ فروخته بزرگ‌تر می‌شود و پوشش قبلی دیگر کافی نیست، پس باید باز هم بخرد. و این «باز هم» است که اسکوییز نام دارد.

این بخش هستهٔ ماجراست و بدون آن بقیهٔ مقاله فقط یک داستان است.

دلتای یک اختیار خرید با بالا رفتن قیمت پایه بزرگ‌تر می‌شود — و سرعت این بزرگ شدن را گاما می‌سنجد. کسی که کال فروخته، گامای منفی دارد: هر تکان قیمت، پوشش او را بدتر می‌کند و او مجبور است دنبال بازار بدود. برعکسِ کسی که کال خریده و در گاما اسکالپینگ می‌تواند از همان تکان‌ها پول دربیاورد.

نتیجهٔ بی‌رحمانه‌اش این است: فروشندهٔ کال در گران‌ترین نقطه مجبور به خرید است و در ارزان‌ترین نقطه مجبور به فروش. اگر تعداد این فروشنده‌ها زیاد و موقعیتشان بزرگ باشد، رفتار اجباری‌شان از یک واکنش شخصی به یک نیروی بازار تبدیل می‌شود.

یک نکتهٔ فنی که کمتر گفته می‌شود: نوسان ضمنی هم در همین لحظه بالا می‌رود، و بالا رفتن نوسان خودش دلتا را جابه‌جا می‌کند. اسم آن اثر ونا است و در یونانی‌های مرتبهٔ دوم باز شده. به‌علاوه بالا رفتن نوسان از مسیر وگا خودِ ارزش موقعیت فروخته را هم گران‌تر می‌کند — یعنی پوشش‌دهنده از دو جهت هم‌زمان تحت فشار است.

برای اینکه این زنجیره به یک حرکت واقعی قیمت تبدیل شود، هر سه شرط زیر باید هم‌زمان برقرار باشند.

شهود رایج این است که موقعیت باز در بورس تهران پخش است و روی هیچ اعمالی تمرکز ندارد. سنجش خلافش را می‌گوید.

یعنی در یک سررسید معمولی، نزدیک نیمی از کل موقعیت باز کال روی یک قیمت اعمال نشسته است — معمولاً همان اعمالی که وضعیت مالیاش به قیمت روز نزدیک است. از نظر مادهٔ اولِ حلقه، این دقیقاً همان چیزی است که لازم است — و بیشتر از چیزی است که در بازارهای بزرگ‌تر با ده‌ها اعمال فعال دیده می‌شود.

دلیلش هم ساختاری است: تعداد قیمت‌های اعمالِ واقعاً معامله‌شده در هر سررسید کم است، پس نقدینگی روی همان چند تا جمع می‌شود. همان پدیده‌ای که در سنجش نقدشوندگی از زاویهٔ دیگری دیده می‌شود.

حلقه فقط وقتی می‌چرخد که قیمت داخل همان جلسه جا داشته باشد بالا برود. اینجاست که بورس تهران با بازاری که این پدیده در آن مشهور شد فرق بنیادی دارد.

دامنهٔ نوسان روزانه به‌طور میانه حدود 5.8 درصد پهناست — یعنی سقف حرکت یک جلسه از قبل معلوم است. و مهم‌تر از پهنا، اینکه قیمت کجای این دامنه می‌نشیند:

این توزیع شکل U دارد و شکل U یعنی بازار مرتب به دیوار می‌خورد. وقتی قیمت به سقف دامنه می‌رسد، معامله متوقف نمی‌شود ولی عملاً صف خرید تشکیل می‌شود و کسی که باید بخرد نمی‌تواند. حلقه دقیقاً همان‌جا قطع می‌شود — نه به‌خاطر تعادل بازار، بلکه به‌خاطر یک قاعده.

و اثر دوم همین قاعده: حرکت به روز بعد موکول می‌شود. اسکوییز پدیده‌ای است که قدرتش از سرعت می‌آید؛ چیزی که چند روز طول بکشد، فرصت واکنش به همه می‌دهد و دیگر اسکوییز نیست.

ترمز دومی هم هست که مخصوص بازار اختیار است: هر زنجیره یک سقف موقعیت باز دارد. وقتی مجموع موقعیت‌های باز آن سررسید به سقف برسد، زنجیره روز بعد دیگر موقعیت تازه نمی‌پذیرد.

یعنی سوخت حلقه — رشد موقعیت باز — از قبل سقف دارد. ولی سنجش نشان می‌دهد این ترمز تقریباً هیچ‌وقت لازم نمی‌شود عمل کند:

خواندن درست این جدول این نیست که «سقف بی‌فایده است». این است که موقعیت باز اصلاً آن‌قدر بزرگ نمی‌شود که به سقف بخورد — و همان کوچک بودن، خودش می‌گوید سوخت لازم برای یک اسکوییز در این بازار فراهم نیست.

نکتهٔ فنی برای کسی که خودش می‌خواهد بسنجد: عدد سقف برای بخشی از زنجیره‌ها «بدون محدودیت» است و در داده با مقدار منفی یک ثبت می‌شود. اگر آن را عدد بگیرید، نتیجه دقیقاً برعکس درمی‌آید.

حالا می‌شود جواب داد.

مادهٔ اول به‌وفور هست. مادهٔ سوم نیست و نبودنش ساختاری است، نه موقتی. و دربارهٔ مادهٔ دوم — اینکه فروشنده‌های کال در بورس تهران واقعاً پوشش پویا می‌دهند یا صرفاً ریسک را تا سررسید نگه می‌دارند — این داده‌ها هیچ حرفی برای گفتن ندارند. سنجیدنش به داده‌ای از رفتار معاملاتی همان بازیگران نیاز دارد که عمومی نیست.

پس نتیجه‌گیری صادقانه این است: با یک ماده کامل، یکی غایب و یکی نامعلوم، گاما اسکوییز به شکل آمریکایی‌اش برای بورس تهران سناریوی محتملی نیست. اگر جایی خواندید سهمی «به‌خاطر گاما اسکوییز» جهش کرده، اول سراغ دامنهٔ نوسان همان روزها بروید.

ولی همان مکانیزم در شرایط این بازار اثر دیگری می‌گذارد که کمتر دربارهٔ‌اش حرف زده می‌شود و بسیار محتمل‌تر است.

وقتی قیمت جا برای دویدن ندارد، پوشش اجباری به‌جای اینکه قیمت را پرتاب کند آن را نگه می‌دارد. هرچه قیمت از اعمالِ پرتراکم بالاتر برود، پوشش‌دهنده بیشتر می‌خرد و فروشندهٔ سهم پیدا می‌شود؛ هرچه پایین‌تر بیاید، برعکس. نتیجه‌اش نوسان دور و بر همان اعمال است، مخصوصاً در روزهای آخر عمر قرارداد که گاما بزرگ‌ترین مقدارش را دارد.

این پدیده — که به آن «چسبیدن به قیمت اعمال» می‌گویند — با همان دادهٔ تمرکز که بالا دیدیم سازگار است: وقتی نیمی از موقعیت باز روی یک اعمال است، آن اعمال یک لنگر است. برای کسی که سررسید نزدیک معامله می‌کند، این احتمال خیلی کاربردی‌تر از سناریوی جهش است.

یک هشدار هم لازم است: این یک قاعدهٔ قطعی نیست و در همین مقاله اندازه‌گیری نشده. برخلاف اعداد بخش‌های قبل، «چسبیدن» اینجا یک انتظار نظری سازگار با داده است، نه یک یافتهٔ سنجیده‌شده.

به‌جای گشتن دنبال اسکوییز، سه چیزی که واقعاً روی صفحه هست و همان مواد اولیه را نشان می‌دهد:

1. تمرکز موقعیت باز. در صفحهٔ نماد پایه، بخش «تحلیل به تفکیک سررسید» کارتی با عنوان «موقعیت باز به تفکیک قیمت اعمال» دارد. همان‌جا می‌بینید موقعیت‌ها روی چند اعمال جمع شده‌اند یا پخش‌اند — و اگر روی یکی جمع شده باشند، همان اعمال لنگر آن سررسید است.
2. فاصله تا سقف زنجیره. در زنجیره قراردادها هر سررسید نوار پرشدن سقف موقعیت باز را دارد. صفحهٔ اختصاصی‌اش هم هست: وضعیت سقف موقعیت باز، و همین ابزار به‌صورت باکس در میزکار هم اضافه می‌شود.
3. وضعیت خودِ زنجیره. نشان «به سقف رسیده» یعنی از فردا موقعیت تازه پذیرفته نمی‌شود، «بسته» یعنی همین حالا بسته است و «بازگشایی فردا» یعنی برعکس. برای هر تحلیلی دربارهٔ رشد موقعیت باز، این وضعیت اولین چیزی است که باید بدانید.

و برای اینکه ببینید یک موقعیت با تغییر قیمت و نوسان چه می‌شود، نمودار استراتژی منحنی یونانی‌ها را هم دارد؛ عددِ تک‌قرارداد را ماشین‌حساب می‌دهد. و اگر می‌خواهید تمرکز موقعیت باز را روی چند نماد هم‌زمان غربال کنید، ستون و فیلترِ دیده‌بان همان کار را می‌کند.

• گاما اسکوییز یک استراتژی نیست، اثر جانبیِ پوشش اجباری است: فروشندهٔ کال با بالا رفتن قیمت مجبور به خرید بیشتر می‌شود.
• حلقه به سه چیز هم‌زمان نیاز دارد: تمرکز موقعیت باز، پوشش‌دهندهٔ اجباری، و جا برای دویدن قیمت.
• تمرکز در بورس تهران هست و زیاد هم هست: میانهٔ 41.4 درصد از موقعیت باز کال روی یک اعمال، و در بیش از یک‌سوم روزها نیمی یا بیشتر.
• جا برای دویدن نیست: دامنه میانه 5.8 درصد، و قیمت پایانی در 34 درصد روزها در بالاترین دهک دامنه می‌نشیند.
• سقف موقعیت باز ترمز دومی است که تقریباً هیچ‌وقت لازم نمی‌شود عمل کند — چون موقعیت باز آن‌قدر بزرگ نمی‌شود.
• دربارهٔ وجود پوشش‌دهندهٔ اجباری، این داده‌ها حکمی نمی‌دهند و مقاله هم نمی‌دهد.
• آنچه محتمل‌تر است، چسبیدن قیمت به پرتراکم‌ترین اعمال نزدیک سررسید است — همان مکانیزم، با نتیجهٔ برعکس.

تمرکز نماد خودتان را ببینید: در صفحهٔ نمادهای پایه کارت «موقعیت باز به تفکیک قیمت اعمال» را باز کنید، و وضعیت سقف زنجیره‌ها را در صفحهٔ سقف موقعیت باز.