وقتی در بورس چیزی میفروشید، مالکیتش همان لحظه منتقل میشود ولی پولش همان لحظه قابل خرج کردن نیست. فاصلهٔ این دو، «دورهٔ تسویه» است و در بازار ایران چهار مقدار دارد: از T+0 تا T+3. این مقاله میگوید هر ابزار در کدام دسته است، با پول یک فروش دقیقاً چه چیزی و چند روز بعد میتوانید بخرید، و پول کِی به حساب بانکی میرسد.
زمان تسویه معاملات بورس چند روز است؟
پاسخ کوتاه: بستگی به ابزار دارد، نه به کارگزاری. سهام بورس و فرابورس دو روز کاری (T+2)، صندوق طلا و صندوق درآمد ثابت یک روز کاری (T+1)، آتی و اختیار معاملهٔ کالا همان روز (T+0) و سلف برق سه روز کاری (T+3). این دستهبندی برای همهٔ کارگزاریها یکسان است و چیزی نیست که یک کارگزاری بتواند سریعترش کند.
ولی خودِ عدد معمولاً سؤال اصلی نیست. سؤال اصلی این است که «با پول همین فروش، امروز چه میتوانم بخرم؟» — و جواب آن به هر دو دسته بستگی دارد، نه فقط به دستهٔ فروش. بخش «با پول این فروش چه میتوانم بخرم» همین را با یک تفریق ساده حل میکند.
تاریخ معامله و تاریخ تسویه چه فرقی دارند؟
برای انجام هر معامله در بازار اوراق بهادار، خریدار و فروشنده به یک واسطه به نام کارگزاری نیاز دارند. کارگزاری با دریافت وجه از خریدار و پرداخت آن به فروشنده معامله را منعقد میکند و در ازای این کار کارمزدی طبق دستورالعمل ابلاغی از هر دو طرف میگیرد.
با انجام معامله، بلافاصله مالکیت اوراق به خریدار منتقل میشود. ولی وجه معامله در آن لحظه فقط بین حسابهای کاربری دو طرف نزد کارگزاری جابهجا میشود؛ آزاد شدن واقعی آن تاریخ جداگانهای دارد. پس هر معامله دو تاریخ دارد: تاریخ معامله و تاریخ تسویه.
حرف T کوتاهشدهٔ Time و به معنای تاریخ معامله است. T+1 یعنی یک روز کاری بعد از معامله، و T+2 و T+3 یعنی دو و سه روز کاری بعد. عدد جلوی T دقیقاً همان چیزی است که تعیین میکند پول شما کِی از حالت «تسویهنشده» بیرون میآید.
چهار دستهٔ تسویه: از T+0 تا T+3
هر ابزار بازار در یکی از این چهار دسته مینشیند و جای هیچکدام سلیقهای نیست.
| دسته | یعنی | کدام ابزارها |
|---|---|---|
| T+0 | همان روز | قرارداد آتی و اختیار معاملهٔ کالا |
| T+1 | یک روز کاری بعد | صندوقهای طلا و کالایی، صندوقهای درآمد ثابت، گواهی سپردهٔ کالایی، گواهی سکه، انواع صکوک، اوراق و اسناد خزانه، اوراق مشارکت، سلف موازی استاندارد |
| T+2 | دو روز کاری بعد | سهام بورس و فرابورس، حق تقدم سهام، صندوقهای سرمایهگذاری در سهام، صندوقهای مختلط، صندوقهای زمین و ساختمان و املاک (ریت)، اوراق تسهیلات مسکن (تسه)، آتی سبد سهام، آتی و اختیار معاملهٔ سهام |
| T+3 | سه روز کاری بعد | سلف برق |
فهرست کاملتر همین دستهبندی، ابزار به ابزار:
زمان تسویه صندوق درآمد ثابت و صندوق طلا
هر دو در دستهٔ T+1 هستند، یعنی یک روز کاری. همین یک پله اختلاف با سهام است که بیشتر سردرگمیها را میسازد: کسی که عادت دارد پول فروش سهمش دو روز کاری بعد آزاد شود، انتظار ندارد صندوق طلا زودتر تسویه شود — و برعکس.
نتیجهٔ عملیاش این است که با فروش صندوق طلا یا صندوق درآمد ثابت میتوانید همان روز سهم بخرید، ولی جهت مخالفش اینطور نیست. دلیلش در بخش بعد است.
گواهی سپردهٔ کالایی، گواهی سکه، اوراق مشارکت و اوراق خزانه هم در همین دستهاند و رفتارشان دقیقاً مثل صندوق طلاست.
با پول این فروش، در کدام دسته میتوانم خرید کنم؟
قاعده یک جمله است: فروش از هر دستهای، خرید در همان دسته یا دستههای بالاتر را در همان روز آزاد میکند. مثلاً با فروش در دستهٔ T+1 میتوانید همان روز در T+1 و T+2 و T+3 خرید کنید.
برای دستههای پایینتر باید صبر کنید — ولی «حداقل یک روز کاری» جواب دقیقی نیست. تعداد روزها یک تفریق ساده است:
چرا این تفریق درست است: پول فروش در دستهٔ T+2 دو روز کاری بعد تسویه میشود، و خریدی که در دستهٔ T+0 انجام دهید همان لحظه پرداخت میخواهد. پس روز خرید باید آنقدر جلو برود که سررسید پرداختش از تسویهٔ فروش عقبتر نیفتد. هر جا نتیجهٔ تفریق صفر یا منفی شد، یعنی همان روز آزاد است.
| فروختید در | میخواهید بخرید در | چند روز کاری صبر |
|---|---|---|
| T+1 (صندوق طلا) | T+2 (سهام) | همان روز |
| T+2 (سهام) | T+2 (سهام) | همان روز |
| T+2 (سهام) | T+1 (صندوق طلا) | 1 روز کاری |
| T+2 (سهام) | T+0 (اختیار معاملهٔ کالا) | 2 روز کاری |
| T+1 (صندوق طلا) | T+0 (اختیار معاملهٔ کالا) | 1 روز کاری |
| T+3 (سلف برق) | T+0 (اختیار معاملهٔ کالا) | 3 روز کاری |
یک نکتهٔ مهم: این محدودیت فقط روی وجهی است که هنوز تسویه نشده. اگر موجودی نقد آزاد در حساب کارگزاریتان دارید، با آن در هر دستهای و در هر روزی میتوانید خرید کنید.
روز کاری یعنی چه؟ اثر تعطیلات
شمارش با روز کاری بازار انجام میشود، نه با روز تقویم و نه با ساعت. روزهای تعطیل اصلاً شمرده نمیشوند و همان تعداد، تسویه را عقب میاندازند.
پس فروش در آخرین روز کاری پیش از یک تعطیلی چندروزه یعنی تسویه به روزهای کاری بعد از تعطیلات میافتد. اگر برنامهٔ نقد کردن دارید، این تنها متغیری است که واقعاً در اختیار شماست: زودتر فروختن.
پول کِی به حساب بانکی میرسد؟
تسویه شدن به این معنا نیست که پول در حساب بانکی شماست. تسویه فقط وجه را در حساب شما نزد کارگزاری آزاد میکند. انتقال آن به حساب بانکی یک قدم جداگانه است: باید درخواست وجه ثبت کنید و کارگزاری در نوبت پرداخت خودش، به حساب بانکی معرفیشده واریز میکند.
دو باور رایج که درست نیستند: سفارش آفلاین سرعت تسویه را زیاد نمیکند (فقط سفارش را پیش از باز شدن بازار در صف میگذارد)، و عوض کردن سامانهٔ معاملاتی هم اثری روی تاریخ تسویه ندارد. تاریخ تسویه به ابزار بسته است، نه به مسیری که سفارش از آن آمده.
دو حالتی که بیشتر پرسیده میشود
حالت اول: صندوق طلا فروختهاید و میخواهید همان روز سهم بخرید. میشود، چون از دستهٔ یک به دستهٔ دو میروید و دستهٔ بالاتر همیشه آزاد است.
حالت دوم: سهم فروختهاید و میخواهید همان روز صندوق طلا بخرید. با وجهِ همان فروش نمیشود؛ یک روز کاری صبر لازم است، چون از دستهٔ دو به دستهٔ یک میروید.
تسویه در اختیار معامله و قرارداد آتی
در اختیار معامله دو سؤال کاملاً متفاوت وجود دارد که راحت با هم قاطی میشوند.
سؤال اول: خرید و فروش خودِ قرارداد. اختیار معاملهٔ سهام در دستهٔ T+2 و اختیار معاملهٔ کالا در دستهٔ T+0 است — یعنی همان جدول بالا.
سؤال دوم: تسویهٔ اِعمال. این یک فرایند جداگانه است، تقویمش را از سررسید قرارداد میگیرد و به این دستهبندی ربطی ندارد. بسته به نوع قرارداد یکی از دو مسیر تسویهٔ نقدی یا تسویهٔ فیزیکی طی میشود.
جمعبندی
سه چیز که اگر همینها را بدانید، تقریباً هر سؤال تسویهای را خودتان جواب میدهید:
- دورهٔ تسویه به ابزار بسته است، نه به کارگزاری و نه به سامانهٔ معاملاتی.
- روزهای انتظار برابر است با شمارهٔ دستهٔ فروش منهای شمارهٔ دستهٔ خرید؛ صفر یا منفی یعنی همان روز.
- تسویه پول را در حساب کارگزاری آزاد میکند، نه در حساب بانکی — آن یکی درخواست وجه جدا میخواهد.
سؤالهای پرتکرار دیگر دربارهٔ قرارداد اختیار معامله و آتی در این صفحه جمع شدهاند.