اوراق یا ابزار مشتقه چیست

ابزارهای مشتقه ارزششان را از ارزش اوراق بهادار دیگر می‌گیرند. قرارداد اختیار معامله به‌خودی‌خود ارزش مشخصی ندارد؛ ارزشش را از اوراقی می‌گیرد که به واسطهٔ همان اختیار قابل خرید و فروش‌اند — و علت نام‌گذاری کل این خانواده هم همین است.

ابزار دیگری هم در همین خانواده هست که کمتر دربارهٔ آن حرف زده می‌شود: وارانت، که با اینکه شبیه اختیار خرید به نظر می‌رسد، ناشر و سازوکار انتشارش آن را ابزار متفاوتی می‌کند.

پیش از رفتن سراغ جزئیات، یک تمایز که بقیهٔ مقاله را ساده می‌کند:

قرارداد آتی توافقی است برای خرید و فروش دارایی در زمانی معین در آینده و با قیمتی مشخص. ویژگی‌های کالا، تاریخ و قیمت را ضوابط بورس تعیین می‌کند، پس این قراردادها استانداردشده‌اند. کسی که متعهد به خرید شده «موضع معاملاتی خرید» گرفته و کسی که متعهد به فروش شده «موضع معاملاتی فروش».

کل مبلغ در سررسید پرداخت می‌شود، و چون این ساختار ریسک نکول بالایی دارد، از هر دو طرف وجه تضمین گرفته می‌شود که روزانه محاسبه و به‌روز می‌گردد.

فرض کنید قرارداد آتی کالایی برای دو ماه بعد به قیمت 100 هزار تومان معامله می‌شود، ودیعهٔ اولیه 10 درصد یعنی 10 هزار تومان است و حداقل ودیعه 6 هزار تومان. هر دو طرف باید 10 هزار تومان نزد بورس بگذارند.

اگر روز بعد قیمت کالا 99 هزار تومان شود، هزار تومان از حساب خریدار کسر و به حساب فروشنده واریز می‌شود — چون خریداری که متعهد شده کالا را 100 هزار بخرد، امروز نمی‌تواند بیش از 99 هزار بفروشدش. برعکس، اگر قیمت 2 هزار تومان بالا برود، همان مبلغ از حساب فروشنده به حساب خریدار می‌رود.

بیشتر قراردادهای آتی به تحویل فیزیکی کالا نمی‌رسند؛ اغلب سرمایه‌گذاران پیش از زمان تحویل، موضع معاملاتی خود را می‌بندند.

ودیعهٔ طرفین هیچ‌گاه نباید از حداقلِ تعیین‌شده کمتر شود. در مثال بالا اگر حساب ودیعه زیر 6 هزار تومان برود، اخطار داده می‌شود و شخص باید حساب را شارژ کند؛ در غیر این صورت بورس موضع معاملاتی او را مسدود می‌کند. سازوکار وجه تضمین در اختیار معامله شباهت‌ها و تفاوت‌های خودش را دارد.

پیمان آتی همان قرارداد آتی است با یک تفاوت اصلی: قراردادهای آتی در بورس معامله می‌شوند و پیمان‌های آتی در بازارهای خارج از بورس.

پیمان آتی نتیجهٔ مذاکرهٔ مستقیم دو معامله‌گر بزرگ است، پس استانداردسازی دارایی پایه و رویه‌های گسترده ندارد. تاریخ تحویلش طبق توافق طرفین تعیین می‌شود و به ماه‌های خاصی محدود نیست، و برخلاف قرارداد آتی که روزانه تسویه می‌شود، در سررسید تسویه می‌گردد — اغلب با تحویل فیزیکی یا به‌صورت نقدی. در بازارهای ارزی و کشاورزی کاربرد گسترده‌ای دارد و بیشتر بانک‌های بزرگ میز مخصوص پیمان آتی دارند.

قرارداد اختیار معامله به دو نوع اختیار خرید و اختیار فروش تقسیم می‌شود. دارندهٔ اختیار خرید با پرداخت مبلغی، حق خرید دارایی را با قیمتی معین به دست می‌آورد؛ دارندهٔ اختیار فروش، حق فروش را.

دو سبک اعمال رایج وجود دارد: در سبک اروپایی فقط در سررسید می‌توان اعمال کرد و در سبک آمریکایی هر زمانی تا سررسید. قراردادهای بورس تهران تاکنون همگی اروپایی بوده‌اند.

مثال یک اختیار خرید آمریکایی: شخصی با پرداخت 5 هزار تومان این حق را می‌خرد که تا دو ماه آینده کالایی را 100 هزار تومان بخرد.

اگر قیمت بازار زیر 100 هزار بماند، منطقی است کالا را از بازار بخرد و همان 5 هزار تومان را از دست بدهد. اگر بالای 100 هزار برود، اعمال می‌کند — ولی تا 105 هزار تومان فقط زیانش را کم کرده و از آن به بعد سود می‌کند. در 103 هزار، کالا را 100 هزار می‌خرد و با احتساب پرمیوم، 2 هزار تومان زیان می‌دهد؛ در 125 هزار، 20 هزار تومان سود. آن 105 هزار همان نقطهٔ سر‌به‌سر است.

حالا یک اختیار فروش اروپایی: تولیدکننده‌ای 7 هزار تومان به خریدار محصولاتش می‌پردازد تا این حق را داشته باشد که دقیقاً سه ماه بعد، کالا را 70 هزار تومان به او بفروشد.

اگر قیمت بازار بالای 70 هزار باشد، محصولش را به قیمت بازار به کس دیگری می‌فروشد و عملاً همان 7 هزار تومان را از دست داده است. اگر پایین‌تر باشد، به طرف قراردادش می‌فروشد: میان 63 و 70 هزار زیانش را کم کرده و زیر 63 هزار سود کرده است. اینکه هر قرارداد در چه وضعیت مالی قرار می‌گیرد، همین جدول را می‌سازد؛ و چهار حالت ممکنِ موقعیت‌گیری در چهار موقعیت‌گیری اصلی آمده است.

سوآپ یکی از ابزارهای نوین مالی است که در مدیریت ریسک کاربرد زیادی دارد. نخستین بار در سال 1979 در لندن طراحی شد، در 1981 اولین قرارداد سوآپ پولی ایجاد شد، و امروز بیشتر قراردادهای مشتقهٔ خارج از بورس به همین شکل انجام می‌شوند.

در این قرارداد طرفین متعهد می‌شوند برای زمانی مشخص، دو دارایی یا منافع حاصل از آن‌ها را با کیفیت مشخص و نسبت تعیین‌شده معاوضه کنند؛ پس از انقضا، دارایی‌ها به صاحبان اولیه‌شان برمی‌گردند. در تعریفی دیگر، مجموعه‌ای از جریان‌های نقدیِ با نرخ ثابت با مجموعه‌ای از جریان‌های نقدیِ با نرخ شناور تعویض می‌شود.

رایج‌ترین انواعش سوآپ نرخ بهره، نرخ ارز و سوآپ کالاست — این آخری عمدتاً میان شرکت‌های پتروشیمی و تولیدی، یا شرکت‌های نفت و پالایشگاه‌ها.