دیده‌بان آتی جدول قراردادهای آتی سهام بورس تهران است: قیمت هر قرارداد کنار قیمت سهم پایه‌اش، و سه عددی که این بازار با آنها خوانده می‌شود، یعنی ارزش زمانی، نرخ سالانه و اهرم.
این راهنما می‌گوید ابزار را از کجا باز کنید، هر عدد چطور حساب می‌شود، چرا «ارزش زمانی» اینجا با ارزش زمانی اختیار معامله فرق دارد، و نمودار، نقشه و باکس میزکارش چه می‌کنند.
دیده‌بان آتی چیست؟
قرارداد آتی سهام تعهدی است برای خرید یا فروش تعداد مشخصی سهم در تاریخی معین، به قیمتی که امروز معامله می‌شود. اندازهٔ هر قرارداد در قراردادهای فعلی 1,000 سهم است و خریدار و فروشنده به‌جای کل ارزش قرارداد فقط وجه تضمین می‌گذارند. اینکه آتی چطور قیمت‌گذاری می‌شود و چرا با سهم هم‌قیمت نیست، در قیمت قرارداد آتی تک سهم آمده است؛ جایگاه آن میان ابزارهای مشتقه را اوراق یا ابزار مشتقه چیست می‌گوید.
نماد قرارداد با «ج» شروع می‌شود، بعد از آن شکل کوتاه‌شدهٔ نام سهم پایه می‌آید و در پایان چهار رقم: دو رقم سال و دو رقم ماه سررسید. پس جهرم0507 قرارداد آتی «اهرم» با سررسید مهر 1405 است. پایهٔ این یکی یک صندوق اهرمی است و پایهٔ بقیه سهم؛ ابزار هر دو را یکسان می‌خواند.
دیده‌بان آتی چهار سؤال را با یک نگاه جواب می‌دهد:
- آتی گران‌تر از سهم معامله می‌شود یا ارزان‌تر، و چقدر؟ (ارزش زمانی)
- این فاصله تا سررسید، سالانه چند درصد است؟ (نرخ سالانه)
- با چه سرمایه‌ای می‌شود وارد شد و هر حرکت قیمت چند برابر روی آن اثر می‌گذارد؟ (وجه تضمین و اهرم)
- قرارداد نقدشونده است یا فقط روی کاغذ هست؟ (موقعیت باز، حجم و سرخط)
ردیف‌ها با سهم پایه گروه می‌شوند: بالای هر گروه نام سهم، قیمت و درصد تغییرش می‌آید و زیرش سررسیدها از نزدیک به دور.
دیده‌بان آتی را از کجا باز کنم؟
- روی میزکار: در میزکار «افزودن باکس» را بزنید و «دیده‌بان آتی» را بردارید. هر باکس چیدمان، ستون‌ها و ردیف انتخابی خودش را نگه می‌دارد (راهنمای میزکار).
- صفحهٔ مستقل: صفحهٔ دیده‌بان آتی یا در نوار بالا منوی «آتی» ← «دیده‌بان آتی». اگر به میزکار دسترسی دارید، منو دو ردیف دارد: «در میزکار» باکس را جلو می‌آورد و اگر نباشد می‌سازدش، و «صفحهٔ مستقل» همین جدول را تمام‌صفحه باز می‌کند.
- نقشه: همان منوی «آتی» ← «نقشهٔ بازار آتی» (صفحهٔ نقشه).
منوی «آتی» کنار «آپشن» و «صندوق‌ها» است؛ هر بازار منوی خودش را دارد و دیده‌بان اختیار معامله در منوی «آپشن» می‌ماند (راهنمای دیده‌بان اختیار).
📱 در موبایل: منوی «آتی» در «منو» است و «دیده‌بان آتی» کاشی‌ای هم در «پرکاربرد» دارد؛ جدول روی گوشی فهرست کارتی می‌شود.
ارزش زمانی، نرخ سالانه و اهرم چطور حساب می‌شوند؟
دو معنا برای یک اسم. در اختیار معامله «ارزش زمانی» بخشی از پرمیوم است که ارزش ذاتی نیست (ارزش ذاتی و زمانی قرارداد اختیار معامله). در دیده‌بان آتی معنای دیگری دارد و ربطی به پرمیوم ندارد: قیمت آتی منهای قیمت سهم پایه. «اهرم» و «وجه تضمین» هم همین‌طورند؛ در اهرم در اختیار معامله و وجه تضمین در قراردادهای آپشن برای قرارداد اختیار تعریف شده‌اند و اینجا برای آتی.
مثال: سهمی 1,000 ریال معامله می‌شود و قرارداد آتی‌اش با 60 روز مانده تا سررسید، 1,060 ریال. اندازهٔ قرارداد 1,000 سهم است، ضریب وجه تضمین 0.25 و قیمت تسویهٔ دیروز همین قرارداد 1,050 ریال.
| عدد | تعریف | در این مثال |
|---|---|---|
| ارزش زمانی (ریال) | قیمت آتی منهای قیمت پایه | 1,060 − 1,000 = 60 |
| ارزش زمانی (درصد) | ارزش زمانی تقسیم بر قیمت پایه | 60 ÷ 1,000 = 6 درصد |
| نرخ سالانه | درصد ارزش زمانی × 365 ÷ روز مانده | 6 × 365 ÷ 60 = 36.5 درصد |
| ارزش قرارداد | قیمت آتی × اندازهٔ قرارداد | 1,060 × 1,000 = 1,060,000 |
| وجه تضمین اولیه | قیمت تسویهٔ دیروز × اندازه × ضریب، گرد به بالا به 10,000 ریال | 1,050 × 1,000 × 0.25 = 262,500 → 270,000 |
| اهرم | ارزش قرارداد تقسیم بر وجه تضمین اولیه | 1,060,000 ÷ 270,000 = 3.93 |
| حداقل وجه تضمین | وجه تضمین اولیه × ضریب حداقل | 270,000 × 0.5 = 135,000 |
همهٔ ستون سوم به ریال است، جز درصدها و اهرم. چند نکته برای خواندنشان:
- ارزش زمانی مثبت یعنی آتی گران‌تر از سهم است. هرچه سررسید نزدیک‌تر شود کوچک‌تر می‌شود و در روز سررسید به صفر می‌رسد. منفی‌اش یعنی آتی ارزان‌تر از سهم معامله می‌شود.
- نرخ سالانه ساده است، نه مرکب. با آن می‌شود قراردادهای سررسید متفاوت را با هم و با نرخ سود بانکی سنجید. شکل مرکب نزدیک سررسید به عددهای غیرواقعی می‌رسد، پس فقط در راهنمای سلول و پنل جزئیات آمده است. در روز سررسید نرخ سالانه خالی است، چون بر روز مانده تقسیم می‌شود.
- اهرم 3.93 یعنی هر یک درصد حرکت قیمت آتی حدود 3.93 درصد روی وجه تضمین اثر دارد، چه به سود و چه به زیان. اگر موجودی حساب زیر حداقل وجه تضمین برود، کارگزار اخطار افزایش وجه تضمین می‌دهد؛ ماجرای اخطاریه در ابزار مشتقه آمده است.
- ضریب و پلهٔ گرد کردن را بورس تعیین می‌کند. برای قراردادهای سهمی فعلی ضریب وجه تضمین 0.25 و ضریب حداقل 0.5 است، ولی ابزار این‌ها را از مشخصات هر قرارداد می‌خواند، نه از یک عدد ثابت. «ارزش قرارداد» همان نقش ارزش مفهومی را در آتی دارد.
ستون‌ها
اسم ستون‌ها در جدول روشن است و با رفتن روی هر سرستون تعریفش را می‌بینید. جدول پیش‌فرض یازده ستون دارد و بقیه با دکمهٔ «ستون‌ها» روشن می‌شوند:
| ستون | پیش‌فرض | چه می‌گوید |
|---|---|---|
| نماد | روشن | نماد قرارداد؛ نام کامل با رفتن روی آن دیده می‌شود. کنارش آیکون نمودار است. |
| سررسید | روشن | تاریخ شمسی آخرین روز معامله و روزهای تقویمی مانده تا آن. |
| قیمت آتی | روشن | آخرین معامله، یا قیمت پایانی اگر امروز معامله نشده؛ درصد تغییر نسبت به قیمت پایانی دیروز در کنارش است. |
| قیمت پایه | روشن | آخرین قیمت سهم پایه و درصد تغییرش. |
| ارزش زمانی | روشن | قیمت آتی منهای قیمت پایه، به ریال و در پرانتز به درصد. |
| نرخ سالانه | روشن | درصد ارزش زمانی، سالانه‌شده به‌صورت ساده. |
| اهرم | روشن | ارزش قرارداد تقسیم بر وجه تضمین اولیه. |
| وجه تضمین | روشن | وجه تضمین اولیهٔ یک قرارداد، به ریال. |
| موقعیت باز | روشن | تعداد قراردادهای باز؛ در ساعت بازار از بورس خوانده می‌شود. |
| حجم | روشن | تعداد قرارداد معامله‌شدهٔ امروز. |
| ارزش معاملات | روشن | ارزش معاملات امروز، به‌صورت فشرده. |
| سرخط | خاموش | بهترین قیمت خرید و فروش با حجم هرکدام. |
| ارزش زمانی در سرخط | خاموش | ارزش زمانی اگر به‌جای قیمت آتی، بهترین قیمت خرید (بالا) و بهترین قیمت فروش (پایین) را بگیریم، به درصد قیمت پایه. |
| قیمت پایانی | خاموش | قیمت پایانی امروز قرارداد. |
| حداقل وجه تضمین | خاموش | وجه تضمین اولیه × ضریب حداقل. |
| تعداد معاملات | خاموش | تعداد معاملات امروز. |
| ارزش قرارداد | خاموش | قیمت آتی × اندازهٔ قرارداد. |
با کلیک روی سرستونِ قابل‌مرتب‌شدن، جدول از بزرگ به کوچک مرتب می‌شود؛ کلیک دوم برعکس، و کلیک سوم به چیدمان گروه‌بندی‌شده برمی‌گردد. تا وقتی مرتب‌سازی روشن است، گروه‌ها دیده نمی‌شوند و دکمهٔ «گروه با نماد پایه» برگشت را یک‌جا انجام می‌دهد. «ستون‌ها» یک فهرست تیک‌دار است و «ستون‌های پیش‌فرض» همه را به حالت اول برمی‌گرداند.
قیمت آتی از کجا می‌آید؟
قیمت آتی اینجا همیشه یک عدد دارد: آخرین معامله اگر قرارداد امروز معامله شده باشد، وگرنه قیمت پایانی. قرارداد کم‌معامله ممکن است روزها معامله نشود و «آخرین معامله»اش مال چند هفته پیش باشد؛ اگر همان را بگیریم، ارزش زمانی و نرخ سالانه بی‌معنا می‌شوند. وقتی قیمت از پایانی آمده باشد، کنارش برچسب «پایانی» می‌نشیند و اگر هیچ‌کدام نباشد «دیروز».
قیمت پایانی قرارداد آتی همان قیمت تسویهٔ روز است و با قیمت پایانی سهم فرق دارد: حتی بدون یک معامله هم ممکن است عوض شود. برای قراردادی که امروز معامله نشده هم بورس در پایان جلسه قیمت پایانی اعلام می‌کند و این قیمت می‌تواند با دیروز فرق کند. در همان روز سهم پایه زنده است و ارزش زمانی ردیف با حرکت سهم عوض می‌شود، در حالی که قیمت آتی‌اش ثابت مانده. برای چنین قراردادی ستون‌های «موقعیت باز» و «سرخط» و «ارزش زمانی در سرخط» اطلاعات بهتری از قیمت پایانی می‌دهند.
ردیف و پنل جزئیات
روی هر ردیف کلیک کنید تا انتخاب شود. در صفحهٔ پهن، پنل جزئیات کنار جدول باز می‌شود و عرضش را می‌شود از لبه کشید؛ دوبار کلیک روی لبه آن را به اندازهٔ پیش‌فرض برمی‌گرداند. با ↑ و ↓ بین ردیف‌ها بروید، با Home و End به اولین و آخرین ردیف، و با PageUp و PageDown صفحه‌به‌صفحه. پنل از بالا به پایین این‌ها را دارد:
- شش کارت: قیمت آتی، قیمت پایه، ارزش زمانی، نرخ سالانهٔ ساده (با شکل مرکب زیرش)، اهرم با ارزش قرارداد، و وجه تضمین اولیه با حداقل آن.
- معاملات امروز: حجم، ارزش معاملات، تعداد معاملات، کمترین و بیشترین قیمت، قیمت پایانی، قیمت تسویهٔ دیروز، دامنهٔ مجاز و موقعیت باز.
- صف سفارش: پنج سطح خرید و فروش با قیمت و حجم. قرارداد بی‌سفارش «صف خالی است» نشان می‌دهد.
- مشخصات قرارداد: اندازهٔ قرارداد، ضریب‌های وجه تضمین، پلهٔ گرد کردن، نوع تسویه، کارمزد و مالیات تسویه، سقف موقعیت هر مشتری، تاریخ شروع و سررسید.
- قراردادهای اختیار معامله روی همان سهم: لینکی به صفحهٔ اختیار همان نماد پایه. قیمت، صف و آمار خود سهم را هم در دیده‌بان نماد پایه ببینید (راهنمای دیده‌بان نماد پایه).
📱 در موبایل: هر قرارداد یک کارت است که ارزش زمانی، نرخ سالانه و اهرم را زیر نامش دارد؛ ضربه روی کارت پنل را از پایین باز می‌کند و «ستون‌ها» فقط در صفحهٔ پهن است.
نمودار آتی و پایه
آیکون نمودار کنار نماد هر ردیف، و دکمهٔ «نمودار آتی و پایه» در پنل جزئیات، پنجرهٔ «نمودار قرارداد آتی و پایه» را باز می‌کند. این همان پنجرهٔ نمودار قیمت سایت است و دو زبانه دارد:
- قیمت: قیمت قرارداد با دامنهٔ روز و حجم، در دو حالت «کلاسیک» و «پیشرفته». روزی که قرارداد معامله‌ای نداشته، در نمای شمعی یک شمع صاف روی قیمت تسویه است، نه «آخرین معامله»ای که ممکن است هفته‌ها قدیمی باشد.
- آتی و پایه: دو خط بالا: قیمت پایانی آتی و قیمت پایانی سهم پایه در همان روزها. پایین، فاصلهٔ آنها: با «نمودار پایین» یکی از «ارزش زمانی (٪ قیمت پایه)» و «نرخ سالانهٔ ارزش زمانی» را انتخاب کنید. هر دو روی یک محور زمان‌اند و با رفتن روی نمودار، تاریخ، هر دو قیمت، ارزش زمانی، نرخ سالانه و روز مانده را می‌بینید.
از این نمودار می‌شود دید ارزش زمانی چطور تا سررسید جمع می‌شود: خط آتی و پایه به هم نزدیک می‌شوند و نمودار پایین به صفر می‌رسد. نمودار روی قیمت‌های پایانی ساخته شده، پس با ردیف زندهٔ جدول، که آخرین معامله را می‌گیرد، همیشه یکی نیست. بازهٔ نمودار 3 ماه، 6 ماه یا 1 سال است و فقط روزانه است؛ نمودار ساعتی برای آتی نیست.
نقشهٔ بازار آتی
نقشهٔ بازار آتی هر قرارداد را یک بلوک می‌کند و بلوک‌های هر سهم پایه را کنار هم می‌چیند (راهنمای نقشهٔ بازار). دو انتخاب بالای نقشه عوض‌کردنی است:
- معیار اندازه: «ارزش موقعیت‌های باز» (پیش‌فرض)، «ارزش معاملات امروز» یا «یکسان». اندازهٔ پیش‌فرض ارزش موقعیت‌های باز است، چون در بیشتر روزها فقط چند قرارداد معامله می‌شوند و نقشهٔ ارزش معاملات بیشتر بلوک‌ها را حذف می‌کند. قراردادی که اندازه‌اش صفر باشد بلوک نمی‌گیرد و شمارنده «N از M قرارداد» می‌نویسد؛ «یکسان» همه را نشان می‌دهد.
- رنگ بر اساس: «درصد تغییر قیمت» (پیش‌فرض) یا «نرخ سالانهٔ ارزش زمانی». سبز مثبت است و قرمز منفی. مقیاس درصد تغییر تا 5 درصد باز می‌شود و مقیاس نرخ سالانه تا 100 درصد.
با رفتن روی هر بلوک، قیمت آتی و پایه، ارزش زمانی، نرخ سالانه، اهرم، موقعیت باز و روز مانده دیده می‌شود. کلیک روی بلوک همان قرارداد را در دیده‌بان آتی باز و انتخاب می‌کند.
📱 در موبایل: ضربه روی بلوک برگهٔ جزئیات را باز می‌کند و دکمهٔ «دیده‌بان آتی» همان قرارداد را باز می‌کند.
باکس دیده‌بان آتی در میزکار
باکس همان جدول است، با ستون‌ها، مرتب‌سازی و ردیف انتخابی که در خود باکس ذخیره می‌شود؛ پس دو باکس می‌توانند دو چیدمان داشته باشند. وقتی باکس به حدود 900 پیکسل عرض برسد، پنل جزئیات کنار جدول می‌نشیند و ردیف اول خودکار انتخاب می‌شود؛ در باکس باریک‌تر، کلیک روی ردیف جزئیات را از پایین باز می‌کند. لینک «در میزکار» منوی «آتی» باکسی را که دارید جلو می‌آورد و اگر نداشته باشید، می‌سازد.
محدودیت‌ها
- فقط آتی سهام بورس تهران: قراردادهای آتی بورس کالا، مثل سکه و زعفران، در این ابزار نیستند.
- تعداد قراردادها کم است: هر سهم یک یا چند سررسید فعال دارد و بعضی قراردادها روزها معامله نمی‌شوند. موقعیت باز و سرخط را پیش از اعتماد به یک عدد ببینید.
- نرخ سالانه هزینه‌ها را نمی‌بیند: کارمزد و مالیات تسویه، که در مشخصات قرارداد آمده، و هزینهٔ تأمین وجه تضمین در آن حساب نشده است. نرخ سالانهٔ بالا به‌تنهایی فرصت معامله نیست.
- موقعیت باز عقب می‌ماند: در ساعت بازار هر چند دقیقه از بورس تازه می‌شود، نه با هر معامله.
- ضریب‌ها را بورس عوض می‌کند: وجه تضمین و اهرم با مشخصات همان روز قرارداد حساب می‌شوند و ممکن است با روزهای پیش فرق کنند.
- هشدار و فرمول ندارد: آلارم و فرمول‌نویسی دیده‌بان اختیار روی آتی کار نمی‌کند.
- پیشنهاد نیست: جدول فرصت معامله پیشنهاد نمی‌کند. ابزاری است برای دیدن فاصلهٔ آتی و سهم و سرمایهٔ لازم؛ تصمیم و مدیریت ریسک با شماست.
کدام قدم کار با «دیده‌بان آتی» برایتان گنگ بود؟ همین پایین بپرسید.