«بهترین صندوق» جواب ثابتی ندارد: صندوقی که امسال اول است، سال بعد ممکن است وسط جدول باشد، و صندوق طلا را نمی‌شود با صندوق درآمد ثابت در یک فهرست سنجید. آپشن‌باز چند جا دارد که صندوق‌های قابل معامله را با عدد روز کنار هم می‌گذارد: بهترین‌های هر طبقه، رتبه‌بندی طبقه‌ها، کارنامهٔ هر سال، و مقایسهٔ دو صندوق یا دو نوع صندوق. صفحهٔ «کدام صندوق‌ها این سهم را دارند؟» هم از طرف دیگر به همین سؤال می‌رسد.
این راهنما می‌گوید هر کدام کجاست، عددهایش از کجا می‌آید و چطور بخوانیدش تا رتبه را با توصیهٔ خرید اشتباه نگیرید. خود جدول همهٔ صندوق‌ها، حباب و NAV در راهنمای دیده‌بان صندوق‌ها آمده است.
چرا «بهترین صندوق» جواب ثابت ندارد؟
دو سال پشت سر هم را ببینید. در سال 1403 میانهٔ بازدهٔ صندوق‌های اهرمی 13.1 درصد بود و میانهٔ صندوق‌های سهامی 19.0 درصد؛ یعنی صندوقی که قرار است حرکت بازار سهام را بزرگ‌تر کند، از صندوق سهامی معمولی هم عقب ماند. در 1404 جای این دو عوض شد: اهرمی‌ها 42.6 درصد و سهامی‌ها 32.1 درصد. همان سال میانهٔ صندوق‌های طلا 141.3 درصد بود. هیچ‌کدام از این عددها نمی‌گوید سال بعد چه می‌شود، ولی سه قاعده از همین‌جا درمی‌آید:
- هر صندوق را با هم‌طبقه‌هایش بسنجید. صندوق‌های یک طبقه دارایی پایهٔ مشابه دارند؛ بازدهٔ یک صندوق طلا بیشتر حرکت خود طلاست تا هنر مدیرش.
- به یک بازه بسنده نکنید. بازدهٔ 1 ماه، 1 سال و چند سال را کنار هم ببینید؛ صندوقی که فقط در یک بازه اول است، احتمالاً فقط یک موج را گرفته است.
- بازده را با افت، حباب و نقدشوندگی بخوانید. بازدهٔ بیشتر با افت عمیق‌تر انتخاب دیگری است، نه انتخاب بهتر؛ صندوق با حباب بالا گران‌تر از دارایی‌اش معامله می‌شود (NAV و حباب)؛ و صندوق کم‌معامله را در روز بد سخت می‌فروشید.
رتبه‌های این صفحه‌ها با همین قاعده‌ها ساخته شده‌اند: «بهترین» همیشه میان صندوق‌های یک طبقه است و معیارش کنارش نوشته شده، و رتبه‌بندی طبقه‌ها هر طبقه را با «صندوق میانه»اش می‌سنجد، نه با بهترین صندوقش.
بهترین‌های هر طبقه
پایین صفحهٔ هر طبقه، مثل صندوق‌های طلا، سهامی، اهرمی یا درآمد ثابت، بخش «بهترین صندوق‌های …» چند کارت دارد. هر کارت سه صندوق اول یک معیار را نشان می‌دهد و قاعدهٔ همان معیار زیر عنوانش نوشته شده است:
- «بیشترین بازده 1 سال»: بازدهٔ قیمت تعدیل‌شده در 365 روز گذشته. قیمت تعدیل‌شده یعنی سود نقدی، افزایش سرمایه و سود دوره‌ای صندوق‌های درآمد ثابت در بازده حساب شده‌اند و روز پرداخت سود افت قیمت به نظر نمی‌رسد.
- «بزرگ‌ترین»: خالص دارایی، یعنی تعداد واحد ضرب در NAV.
- «ارزان‌تر از معمول خودش»: حباب آخرین روز منهای میانگین حباب 3 ماه همان صندوق. عدد منفی‌تر یعنی صندوق الان نسبت به عادت خودش ارزان‌تر معامله می‌شود. این با «کمترین حباب» فرق دارد، چون بعضی صندوق‌ها همیشه حباب بیشتری از بقیه دارند.
- «بیشترین سود نقدی»: فقط در طبقه‌ای که صندوق‌هایش سود می‌پردازند؛ جمع سود پرداختی 12 ماه، تقسیم بر قیمت (بخش «سود نقدی» پایین‌تر).
رتبه‌بندی ماشینی است، نه توصیهٔ خرید. تا آخرین روز معاملاتی حساب می‌شود و فقط صندوق‌هایی را می‌شمارد که در 30 روز اخیر معامله شده‌اند، پس صندوقی که مدتی است معامله نشده با عدد کهنه‌اش اول نمی‌شود.
جایگزین‌های هر صندوق: در صفحهٔ خود هر صندوق، مثل صفحهٔ عیار، کادر «جایگزین‌های … در همین طبقه» می‌گوید در هر معیار کدام صندوق همان طبقه اول است: «کمترین حباب»، «بزرگ‌ترین»، «پرمعامله‌ترین» (میانگین ارزش معاملات 20 روز اخیر) و «بیشترین بازده 1 سال». اگر صندوقی که باز کرده‌اید خودش اول باشد، کنارش «(همین صندوق)» می‌آید.
کدام نوع صندوق جلوتر است؟ رتبه‌بندی طبقه‌ها
پایین صفحهٔ همهٔ صندوق‌ها، جدول «رتبه‌بندی طبقه‌ها: کدام نوع صندوق جلوتر است؟» طبقه‌ها را با بازدهٔ 3 ماه «صندوق میانه»شان مرتب می‌کند. صندوق میانه صندوقی است که نیمی از صندوق‌های طبقه بازدهی بیشتر و نیمی کمتر از آن دارند؛ پس یک صندوق استثنایی، که میانگین را بالا می‌کشد، رتبهٔ کل طبقه را عوض نمی‌کند.
ستون «تغییر» می‌گوید طبقه نسبت به یک هفته پیش چند پله بالا یا پایین رفته است؛ «تازه» یعنی هفتهٔ پیش رتبه نداشت. کنار رتبه، «بازده 1 ماه» و «بازده 1 سال» صندوق میانه، «ورود پول حقیقی 20 روز» (جمع همهٔ صندوق‌های طبقه در 20 روز معاملاتی اخیر)، «میانهٔ حباب» و «اندازهٔ کل» طبقه آمده است. این جدول تصویر کلی می‌دهد: کدام بازار در 3 ماه اخیر جلو بوده و پول حقیقی به کدام طرف رفته است. ادامهٔ همان روند را نمی‌گوید.
کارنامهٔ هر سال: بهترین و بدترین صندوق‌های سال
هر سال شمسی صفحهٔ خودش را دارد، مثل بهترین و بدترین صندوق‌های سال 1404 یا سال 1403. بازدهٔ هر صندوق از آخرین قیمت پایانی تعدیل‌شدهٔ پیش از 1 فروردین تا آخرین قیمت پیش از فروردین سال بعد حساب می‌شود، با سود نقدی، افزایش سرمایه و سود دوره‌ای. صفحهٔ سال جاری «تا امروز» است، یعنی تا آخرین روز معاملاتیِ تمام‌شده. صندوقی که وسط سال عرضه شده، بازدهٔ کامل آن سال را ندارد و در فهرستش نیست.
هر صفحه سه بخش دارد: «10 صندوق برتر»، «10 صندوق آخر»، و جدول «بهترین و بدترین هر طبقه» با ستون‌های «طبقه»، «میانه»، «بهترین»، «ضعیف‌ترین» و «صندوق‌ها». جدول سوم از دو فهرست اول مهم‌تر است: فهرست برترها معمولاً پر از صندوق‌های یک طبقه است (در 1404 هر پنج صندوق اول صندوق طلا بودند)، ولی جدول طبقه‌ها نشان می‌دهد در هر نوع صندوق فاصلهٔ بهترین تا میانه چقدر بوده است. همین سه طبقه در دو سال گذشته:
| طبقه | میانهٔ 1403 (درصد) | بهترین 1403 | میانهٔ 1404 (درصد) | بهترین 1404 |
|---|---|---|---|---|
| طلا | 103.2 | عیار، 139.8 | 141.3 | زروان، 159.7 |
| سهامی | 19.0 | گارانتی، 42.0 | 32.1 | زرین، 60.4 |
| اهرمی | 13.1 | موج، 50.6 | 42.6 | نارنج، 57.7 |
عددها از صفحه‌های سالانه در 1405/07/30 برداشته شده‌اند. دو چیز را از همین جدول کوچک ببینید: بهترین صندوق یک سال در سال بعد لزوماً بهترین نیست، و در سهامی و اهرمی فاصلهٔ بهترین تا میانه بیشتر از طلاست، یعنی انتخاب صندوق در این دو طبقه اثر بیشتری دارد. این بازده‌ها اسمی‌اند و تورم از آن‌ها کم نشده است؛ بازدهی که از تورم همان سال کمتر باشد، قدرت خرید را کم کرده است.
مقایسهٔ دو صندوق، یا دو نوع صندوق
پرتکرارترین سؤال‌های «این یا آن» صفحهٔ ثابت دارند، در دو نوع:
- دو صندوق: مثل طلا یا عیار؟، عیار یا کهربا؟ یا آگاس یا اطلس؟. جدول، حباب، بازدهٔ 1 ماه تا 1 سال، نوسان، بیشترین افت، نقدشوندگی و اندازهٔ دو صندوق را کنار هم می‌گذارد.
- دو نوع صندوق: مثل صندوق سهامی یا صندوق طلا؟، صندوق درآمد ثابت یا صندوق سهامی؟ یا صندوق اهرمی یا صندوق سهامی؟. این‌جا هر طرف صندوق میانهٔ طبقه‌اش است، به‌اضافهٔ ورود پول و اندازهٔ کل طبقه.
در هر ردیف، خانهٔ سبز عدد بهتر آن معیار است؛ ردیفی که بهتر و بدتر ندارد، مثل قیمت، رنگ نمی‌گیرد. زیر جدول چند جملهٔ خودکار برتری‌های هر طرف را می‌گوید و پرسش‌های پرتکرار همان جفت می‌آید. عددها از آخرین روز معاملاتیِ تمام‌شده‌اند و بازده روی قیمت تعدیل‌شده است. دکمهٔ «مقایسهٔ تعاملی با نمودار رشد، حباب و همپوشانی سبد» همان دو صندوق را در پنجرهٔ مقایسهٔ دیده‌بان صندوق‌ها باز می‌کند؛ آن‌جا تا 5 صندوق کنار هم می‌آیند، با نمودار رشد از یک نقطهٔ شروع، بازده در برابر ریسک، و اینکه چند درصد از سبد سهام دو صندوق یکی است. پایین صفحهٔ هر طبقه و هر صندوق، پیوند جفت‌های همان طبقه آمده است.
کدام صندوق‌ها یک سهم را دارند؟
گاهی سؤال برعکس است: سهمی را می‌شناسید و می‌خواهید بدانید کدام صندوق‌ها آن را دارند و این ماه خریدند یا فروختند. سهم‌هایی که در سبد صندوق‌ها هستند صفحهٔ خودشان را دارند، مثل کدام صندوق‌ها فولاد دارند؟. بالای صفحه چهار عدد است: «صندوق‌های دارنده»، «ارزش نگه‌داری صندوق‌ها»، «خالص خرید» همان ماه و «سهم از معاملهٔ ماه». بعد جدول صندوق‌های دارنده با «وزن در دارایی صندوق»، «تعداد پایان ماه»، «تغییر تعداد» و «خالص خرید (میلیارد ريال)» می‌آید، و جدول «ماه‌به‌ماه».
این عددها از «صورت وضعیت پرتفوی» ماهانه‌ای می‌آیند که هر صندوق چند روز بعد از پایان ماه در کدال منتشر می‌کند؛ پس عکس پایان ماه گذشته‌اند، نه امروز. در جدول ماه‌به‌ماه ستون «گزارش خوانده‌شده» را ببینید: ماهی که گزارش صندوق‌های کمتری از آن خوانده شده، دارندهٔ کمتری هم نشان می‌دهد. فهرست همهٔ سهم‌ها در صفحهٔ خرید و فروش صندوق‌ها در سهام است (توضیح کاملش). اگر می‌خواهید ببینید چند صندوقی که دارید روی هم چه سهم‌هایی دارند، سبد صندوق از درون همین را می‌گوید.
سود نقدی صندوق‌های درآمد ثابت
بعضی صندوق‌های درآمد ثابت سودشان را ماهانه یا فصلی به حساب دارنده می‌ریزند و روز پرداخت، قیمتشان به اندازهٔ همان سود پایین می‌آید. اگر فقط نمودار قیمت را ببینید، این صندوق‌ها کم‌بازده‌تر از صندوق‌های بی‌پرداخت به نظر می‌رسند، در حالی که سودشان را گرفته‌اید. برای همین بازده‌ها و رتبه‌های این صفحه‌ها روی قیمت تعدیل‌شده‌اند، یعنی سود پرداختی دوباره در همان صندوق سرمایه‌گذاری‌شده فرض می‌شود.
در صفحهٔ هر صندوقی که سود می‌پردازد، زبانهٔ «بازده» بخش «سود پرداختی» را دارد: صندوق در 12 ماه گذشته چند بار و هر چند وقت یک بار پرداخته، جمع آن برای هر واحد، و نسبتش به قیمت امروز؛ و جدولی با ستون‌های «روز پرداخت»، «هر واحد (ريال)» و «از قیمت». بورس مبلغ این پرداخت‌ها را منتشر نمی‌کند، پس آپشن‌باز آن را از افت قیمت در اولین روز بدون سود برآورد می‌کند و ممکن است چند ريال با مبلغ اعلامی صندوق فرق کند. برای انتخاب میان صندوق‌های درآمد ثابت، راهنمای انتخاب صندوق درآمد ثابت را ببینید.
اشتباه‌های رایج
- بهترین صندوق پارسال را بهترین صندوق امسال دانستن. کارنامهٔ سال‌ها نشان می‌دهد رتبه‌ها جابه‌جا می‌شوند، حتی در یک طبقه.
- دو طبقه را در یک فهرست سنجیدن. اول شدن صندوق‌های طلا در «10 صندوق برتر» یک سال بیشتر دربارهٔ طلاست تا دربارهٔ آن صندوق‌ها.
- فقط ستون بازده را دیدن. صندوقی با بازدهٔ کمی بیشتر و افت دو برابر، برای کسی که افت را تاب نمی‌آورد بهتر نیست. حباب و نقدشوندگی را هم کنارش ببینید.
- بازدهٔ قیمت خام صندوق پرداخت‌کننده را دیدن. نمودار قیمت خام صندوق درآمد ثابتی که سود می‌پردازد، هر ماه یک افت مصنوعی دارد؛ بازدهٔ درست روی قیمت تعدیل‌شده است.
- رتبه را توصیه گرفتن. رتبه‌ها ماشینی‌اند و فقط عدد گذشته را مرتب می‌کنند؛ تصمیم و مدیریت ریسک با شماست.
محدودیت‌ها
- فقط صندوق‌های قابل معامله: صندوق‌هایی که با صدور و ابطال خریده می‌شوند در این صفحه‌ها نیستند (تفاوتشان).
- فقط صندوق‌هایی که هنوز معامله می‌شوند: صندوقی که منحل شده یا از فهرست بیرون رفته، در کارنامهٔ سال‌های گذشته نیست؛ پس میانهٔ هر سال کمی خوش‌بینانه‌تر از واقعیت آن سال است.
- بازده‌ها اسمی‌اند، تورم از آن‌ها کم نشده و کارمزد خرید و فروش در آن‌ها نیست.
- ترکیب دارایی ماهانه است و صندوقی که گزارشش هنوز خوانده نشده، در صفحهٔ هیچ سهمی جزو دارنده‌ها نیست.
- سود پرداختی برآورد است، از افت قیمت در روز پرداخت (بخش بالا).
- اختیار معامله این‌جا نیست: روی بعضی صندوق‌ها، مثل طلا و اهرمی، قرارداد اختیار معامله (آپشن) نوشته می‌شود؛ آن قراردادها در دیده‌بان اختیار و دیده‌بان بورس کالا هستند (راهنمای دیده‌بان اختیار).
کدام قدم کار با مقایسه و رتبه‌بندی صندوق‌ها برایتان گنگ بود؟ همین پایین بپرسید.