ریسک‌پذیری یعنی چقدر زیان را در راه یک سود احتمالی می‌پذیرید. برای معامله‌گر این دو جزء دارد که باید جدا سنجیده شوند: میل به ریسک، یعنی ریسک را چقدر دوست دارید، و توان مالی، یعنی چقدر زیان را تحمل می‌کنید بی‌آنکه زندگی‌تان به هم بریزد. بیشتر پرسشنامه‌های ریسک‌پذیری این دو را در یک نمره جمع می‌کنند و برچسبی مثل «محافظه‌کار» یا «ریسک‌پذیر» می‌دهند که نمی‌گوید در معاملهٔ بعدی چند تومان ریسک کنید.
این مقاله می‌گوید هر جزء را چطور بسنجید، از جمله با نردبان ده‌ردیفی هولت و لاری، و چطور هر دو به یک عدد عملی برسند: سقف زیان هر معامله، چه در سهام و چه در قرارداد اختیار معامله (آپشن).
ریسک‌پذیری چیست؟
ریسک‌پذیری (risk tolerance) اندازهٔ زیانی است که در راه یک سود احتمالی می‌پذیرید، و دو ریشه دارد. یکی میل است: بالا و پایین شدن پول چقدر اذیتتان می‌کند و بخت پرسود ولی نامطمئن را چقدر دوست دارید. دیگری توان است: اگر پول از دست برود، زندگی‌تان چه می‌شود. اولی به حس و شخصیت برمی‌گردد، دومی به درآمد، پس‌انداز، بدهی و زمانی که پول را لازم دارید.
در بازار آپشن، که یک قرارداد خریداری‌شده می‌تواند تا سررسید کاملاً بی‌ارزش شود، ریسک‌پذیری باید به اندازهٔ هر معامله ترجمه شود. وگرنه «من ریسک‌پذیرم» بهانهٔ معامله‌ای می‌شود که توانش را ندارید.
زیان‌گریزی، یعنی اینکه زیان سنگین‌تر از سودِ هم‌اندازه حس شود، چیز سومی است که بیشتر وسط معامله اثر می‌گذارد، مثل نگه داشتن زیان به امید برگشت (اثر تمایل). این مقاله به همان دو جزء اول می‌پردازد.
میل به ریسک و توان مالی دو چیزند
دو معامله‌گر را در نظر بگیرید. اولی درآمد ثابت و پس‌انداز شش‌ماهه دارد و پولی را که وارد بازار کرده تا چند سال لازم ندارد، ولی از هر زیانی ناراحت می‌شود. دومی از هیجان بازار لذت می‌برد، ولی پولی که معامله می‌کند پول قسط ماه بعد است. اولی توان زیاد و میل کم دارد و دومی برعکس.
پرسشنامه‌ای که این دو را جمع کند ممکن است به هر دو «متوسط» بدهد، در حالی که خطر هر کدام جای دیگری است. اولی اگر بیش از میلش ریسک کند، در اولین افت تند تصمیم بدی می‌گیرد. دومی اگر به اندازهٔ میلش ریسک کند، یک زیان بد زندگی‌اش را به هم می‌ریزد.
| میل به ریسک | توان مالی | |
|---|---|---|
| چه می‌پرسد | ریسک را چقدر دوست دارید؟ | زیان را چقدر تاب می‌آورید؟ |
| به چه بستگی دارد | حس، شخصیت و تجربه | درآمد، پس‌انداز، بدهی و زمانی که پول لازم می‌شود |
| با چه سنجیده می‌شود | انتخاب بین بخت امن‌تر و بخت پرریسک‌تر | مبلغی که از دست دادنش زندگی را به هم نمی‌ریزد، و چند پرسش دربارهٔ وضع مالی |
| کی عوض می‌شود | با تجربه، و گاهی بعد از چند سود یا زیان پشت سر هم | با وام تازه، تغییر کار، خرج بزرگ یا هدف مالی تازه |
قاعدهٔ این مقاله ساده است: از دو عدد، تنگ‌تر را بگیرید. میل زیاد توان کم را جبران نمی‌کند، و توان زیاد هم دلیل نمی‌شود بیش از میلتان ریسک کنید.
پرسشنامهٔ ریسک‌پذیری چه می‌پرسد و چرا کافی نیست؟
تست‌های رایج ریسک‌پذیری چند پرسش چندگزینه‌ای دارند: هدفتان چیست، پول را تا کی لازم ندارید، اگر دارایی‌تان در یک ماه 20 درصد افت کند چه می‌کنید. امتیاز جواب‌ها جمع می‌شود و نتیجه یک برچسب است: «محافظه‌کار»، «متعادل» یا «ریسک‌پذیر». این برچسب برای انتخاب کلی بین دارایی کم‌نوسان و پرنوسان شاید کافی باشد (تخصیص دارایی و بازتعادل)، ولی برای معامله‌گر سه کمبود دارد:
- عدد نمی‌دهد. «ریسک‌پذیر» نمی‌گوید اگر این معامله خلاف انتظار رفت، حداکثر چند تومان زیان را بپذیرید؛ معامله‌گر هر روز با همین عدد سروکار دارد.
- میل و توان را قاطی می‌کند. وقتی امتیازها جمع می‌شوند، میل زیاد توان کم را می‌پوشاند، و کسی که پول قسطش را معامله می‌کند ممکن است «متعادل» دربیاید.
- با پول خیالی پرسیده می‌شود. پژوهشی که در بخش بعد می‌آید نشان داد جواب‌هایی که با پول خیالی داده می‌شوند با بزرگ شدن مبلغ عوض نشدند، ولی با پول واقعیِ بزرگ آدم‌ها محتاط‌تر شدند.
نردبان ده‌ردیفی هولت و لاری
یک روش سنجش ریسک‌پذیری این است که به‌جای پرسیدن «چقدر ریسک‌پذیرید؟» از آدم بخواهید انتخاب کند. چارلز هولت و سوزان لاری در مقالهٔ «Risk Aversion and Incentive Effects» (نشریهٔ American Economic Review، سال 2002) فهرستی ده‌ردیفی از این انتخاب‌ها ساختند که بعد از آن بارها در آزمایش‌های اقتصادی به کار رفته است. در هر ردیف باید یکی از دو بخت را برداشت:
- بخت امن‌تر: 2,000,000 یا 1,600,000 تومان. دو مبلغ به هم نزدیک‌اند، پس هر چه پیش بیاید نتیجه چندان بد نیست.
- بخت پرریسک‌تر: 3,850,000 یا 100,000 تومان. یا خیلی خوب، یا تقریباً هیچ.
مبلغ‌ها در هر ده ردیف ثابت‌اند و فقط احتمال مبلغ بزرگ‌تر عوض می‌شود: از 10 درصد در ردیف 1 تا قطعی در ردیف 10. مبلغ‌ها فرضی‌اند و همان نسبت‌های آزمایش اصلی را دارند؛ آنجا بخت امن 2 یا 1.6 دلار بود و بخت پرریسک 3.85 یا 0.1 دلار. «میانگین» در جدول یعنی اگر همان انتخاب را بارها تکرار کنید، به‌طور متوسط چقدر می‌گیرید (حساب ما، به تومان):
| ردیف | احتمال مبلغ بزرگ‌تر | میانگین بخت امن‌تر | میانگین بخت پرریسک‌تر | میانگین کدام بیشتر است |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 10 درصد | 1,640,000 | 475,000 | امن‌تر |
| 2 | 20 درصد | 1,680,000 | 850,000 | امن‌تر |
| 3 | 30 درصد | 1,720,000 | 1,225,000 | امن‌تر |
| 4 | 40 درصد | 1,760,000 | 1,600,000 | امن‌تر |
| 5 | 50 درصد | 1,800,000 | 1,975,000 | پرریسک‌تر |
| 6 | 60 درصد | 1,840,000 | 2,350,000 | پرریسک‌تر |
| 7 | 70 درصد | 1,880,000 | 2,725,000 | پرریسک‌تر |
| 8 | 80 درصد | 1,920,000 | 3,100,000 | پرریسک‌تر |
| 9 | 90 درصد | 1,960,000 | 3,475,000 | پرریسک‌تر |
| 10 | 100 درصد | 2,000,000 | 3,850,000 | پرریسک‌تر |
کسی که فقط به میانگین نگاه کند، در ردیف‌های 1 تا 4 بخت امن‌تر را برمی‌دارد و از ردیف 5 پرریسک‌تر را؛ به چنین کسی ریسک‌خنثی می‌گویند. هر چه دیرتر به بخت پرریسک‌تر بروید، یعنی برای پذیرفتن ریسک میانگین بالاتری می‌خواهید، و این همان ریسک‌گریزی است. ردیف 10 آزمون فهم است: هر دو مبلغ قطعی‌اند و 3,850,000 از 2,000,000 بیشتر است.
نتیجهٔ نردبان شمار انتخاب‌های امن‌تر است. آزمون «ترجیح ریسک» آپشن‌باز از روی همین عدد یک نام می‌دهد: 4 یعنی «ریسک‌خنثی»، 3 یا کمتر یعنی ریسک‌دوست، از 5 تا 8 هر چه بیشتر یعنی ریسک‌گریزتر، و 9 یا 10 یعنی «بسیار محتاط».
یافتهٔ مهم این پژوهش دربارهٔ پول واقعی بود. نویسنده‌ها در مقالهٔ بعدی‌شان در همان نشریه (سال 2005) آن را این‌طور خلاصه کرده‌اند: شرکت‌کننده‌ها حتی با پرداخت کمتر از 5 دلار ریسک‌گریز بودند؛ وقتی پرداخت نقدی واقعی 20، 50 یا 90 برابر شد، ریسک‌گریزی تند بالا رفت؛ و بزرگ کردن مبلغ خیالی اثر معناداری نداشت. پس نتیجهٔ آزمونی که با پول فرضی می‌دهید، از جمله همین نردبان، احتمالاً جسورتر از رفتار شما با پول واقعیِ بزرگ است، نه محتاط‌تر.
توان مالی را چطور بسنجیم؟
توان مالی با یک مبلغ شروع می‌شود: چقدر پول را می‌توانید از دست بدهید بی‌آنکه زندگی‌تان به هم بریزد؟ نه کل حساب معاملاتی و نه کل دارایی؛ فقط مبلغی که اگر صفر شود، اجاره و قسط و خرج روزمره سر جایش می‌ماند. بعد شش پرسش نشان می‌دهد این مبلغ واقعاً چقدر قابل از دست دادن است:
- اگر همهٔ آن از دست برود، زندگی‌تان چه می‌شود؟
- چه سهمی از کل پس‌انداز و دارایی نقدی‌تان است؟
- بدون دست زدن به آن، خرج زندگی چند ماه را پس‌انداز دارید؟
- درآمدتان چقدر ثابت است؟
- قسط یا بدهی سنگینی دارید؟
- این پول را تا چه مدت لازم ندارید؟
جواب‌ها توان مالی را در یکی از سه سطح «کم»، «متوسط» یا «خوب» می‌گذارند. یک پرسش از بقیه سنگین‌تر است: اگر از دست دادن این مبلغ هزینه‌های ضروری یا قسط‌ها را بخواباند، توان مالی «کم» است، جواب بقیهٔ پرسش‌ها هر چه باشد.
از برچسب به عدد: سقف زیان هر معامله
سقف زیان هر معامله بیشترین زیانی است که پیش از ورود می‌پذیرید، اگر معامله خلاف انتظارتان برود: درصد کوچکی از مبلغی که می‌توانید از دست بدهید. میل و توان هر کدام شما را در یک ردیف جدول زیر می‌گذارند، و سقف شما ردیفِ تنگ‌تر است:
| سقف هر معامله، از مبلغ قابل از دست دادن | از میل به ریسک (شمار انتخاب امن در نردبان) | از توان مالی |
|---|---|---|
| 0.25 تا 0.5 درصد | 7 یا بیشتر | کم |
| 0.5 تا 1 درصد | 4 تا 6 | متوسط |
| 1 تا 1.5 درصد | 3 یا کمتر | خوب |
مثال. فرض کنید 100,000,000 تومان پول دارید که از دست دادنش زندگی‌تان را به هم نمی‌ریزد، در نردبان 5 بار بخت امن‌تر را برداشته‌اید و توان مالی‌تان «متوسط» است. هر دو ردیف وسط را نشان می‌دهند، پس سقف زیان هر معامله‌تان 500 هزار تا 1 میلیون تومان است. اگر از دست دادن همان پول قسط‌هایتان را می‌خواباند، توان مالی «کم» می‌شد و سقف به ردیف اول می‌رفت: 250 تا 500 هزار تومان.
این جدول یک قاعدهٔ آموزشی است، نه توصیهٔ خرید یا فروش: پیش از ورود یک عدد روشن به شما می‌دهد، نه اینکه بگوید وارد کدام معامله شوید.
چرا این‌قدر کوچک؟ چون زیان‌ها گاهی پشت سر هم می‌آیند. با سقف 1 میلیون تومان، ده زیان پشت سر هم یک‌دهم همان 100 میلیون را می‌برد؛ با سقف 5 میلیون، نصفش را. و در اندازه‌گیری مدیریت سرمایه و اندازهٔ موقعیت، از اختیارهای خریداری‌شده‌ای که تا سررسید نگه داشته شدند فقط 25.1 درصد سودده بودند.
قاعدهٔ رایج «1 تا 2 درصد کل سرمایه در هر معامله» (مدیریت ریسک در معاملات آپشن) در پایه با این فرق دارد. اگر کل حساب معاملاتی‌تان همان پولی است که از دست دادنش زندگی را به هم نمی‌ریزد، دو پایه یکی‌اند؛ اگر نیست، پایهٔ درست مبلغ کوچک‌تر است.
سقف چطور اندازهٔ موقعیت می‌شود؟ برای خریدار اختیار، بیشترین زیان همان قیمتی است که پرداخته. اگر قیمت یک اختیار خرید 500 ریال و هر قرارداد 1,000 سهم باشد، هر قرارداد 500,000 ریال یعنی 50,000 تومان است، و سقف 1 میلیون تومان یعنی حداکثر 20 قرارداد، چون همه ممکن است صفر شوند (کارمزد جداست). برای فروشنده، پولی که از فروش گرفته اندازهٔ ریسکش نیست و سقف باید روی بدترین حالت یا حد ضرر بسته شود (برای فروشنده، ماجرا فرق می‌کند).
اگر نتیجه‌ها را با واحد ریسک می‌سنجید، این سقف بزرگ‌ترین «یک R» مجاز شماست (شاخص‌های عملکرد معامله‌گر)، و یکی از همان قانون‌های مکتوب پیش از ورود که در رویکردهای عملی مدیریت معاملات و ریسک آمده است.
وقتی میل و توان با هم نمی‌خوانند
میل زیاد، توان کم. خطرناک‌ترین حالت است و توان برنده است، پس سقف تنگ می‌شود. اگر این سقف به نظرتان خیلی کوچک است، راهش بزرگ کردن سقف نیست؛ پول ضروری را از حساب معاملاتی بیرون بکشید یا اول پس‌انداز اضطراری بسازید تا توان مالی بالا برود.
میل کم، توان زیاد. پولش هست ولی زیان اذیتتان می‌کند. اینجا میل برنده است. کسی که بیش از میلش ریسک کرده، وسط افت تند سخت می‌تواند طبق برنامه بماند؛ سقف کوچک‌تر کمک می‌کند برنامه را نگه دارید.
هیچ‌کدام از دو عدد ثابت نیست. توان مالی با وام، تغییر کار یا خرج بزرگ عوض می‌شود، و حس شما به ریسک بعد از چند سود پشت سر هم با حسی که بعد از یک زیان بزرگ دارید یکی نیست. پس هر چند ماه یک بار، و بعد از هر تغییر بزرگ در زندگی، دوباره بسنجید. اینکه شخصیتتان با سبک معامله‌تان چقدر می‌خواند، موضوع چرا شخصیت شما مهم‌تر از استراتژی شماست است.
اشتباه‌های رایج
- ماندن در برچسب. «ریسک‌پذیرم» یا «محافظه‌کارم» تا به یک عدد تومانی نرسد، جلوی هیچ معامله‌ای را نمی‌گیرد.
- پایه گرفتن کل دارایی. پایه گرفتن کل دارایی، یا پولی که قرض گرفته‌اید، به‌جای مبلغی که از دست دادنش زندگی را به هم نمی‌ریزد، سقف را چند برابر می‌کند.
- بستن سقف به پول دریافتی در موقعیت فروش. فروشندهٔ اختیار ممکن است چند برابر پولی که گرفته زیان کند؛ سقف را روی بدترین حالت بگذارید.
- جدا حساب کردن معامله‌های هم‌جهت. پنج اختیار خرید روی یک سهم پایه، یا روی سهم‌هایی که با هم بالا و پایین می‌روند، عملاً یک شرط‌اند؛ سقف را روی جمعشان بگذارید.
- بزرگ کردن معامله بعد از زیان یا سود. برای جبران یا از سر اطمینان، هر دو سقف را بی‌معنی می‌کند. اینکه چند بار این کار را کرده‌اید، در ژورنال شمرده می‌شود (اهداف فرایندی و نمرهٔ انضباط).
- جواب دادن به آزمون آن‌طور که دوست دارید باشید. نتیجه وقتی به کار می‌آید که جواب‌ها همان کاری باشند که واقعاً می‌کنید.
فهرست کامل‌تر اشتباه‌های معامله، از جمله معاملهٔ بدون سقف زیان، در اشتباهات رایج در معاملات اختیار معامله آمده است.
این را روی خودتان بسنجید
هر دو سنجش این مقاله در صفحهٔ «پروفایل معامله‌گری» آپشن‌باز آماده است: آزمون «توان مالی» با همان مبلغ و شش پرسش، و آزمون «ترجیح ریسک» با همان نردبان ده‌ردیفی. هر کدام حدود 3 دقیقه طول می‌کشد، و بعد از هر دو، سقف زیان هر معامله به تومان حساب می‌شود. آزمون‌ها را بدون ورود هم می‌شود زد؛ برای اینکه نتیجه با تاریخ بماند و بعداً با نوبت بعد مقایسه شود، ورود به حساب کاربری لازم است.
پروفایل معامله‌گری را باز کنید، دو آزمون «توان مالی» و «ترجیح ریسک» را بزنید و پیش از معاملهٔ بعدی، سقف زیانتان را به تومان داشته باشید.
سقفی که به دست آوردید با معامله‌هایتان می‌خواند؟ همین پایین بنویسید.