رنگ‌های تحلیلی نقشهٔ اختیار به‌جای درصد تغییر قیمت، یک سنجهٔ تحلیلی را روی کاشی هر قرارداد اختیار معامله (آپشن) می‌نشانند: قرارداد نسبت به قیمت منصفانه‌اش گران است یا ارزان، امروز کجا موقعیت تازه باز شده، حجم کجا غیرعادی است و ارزش زمانی کجا پرتر است. چند رنگ هم مال نماد پایه‌اند، مثل رتبهٔ IV. دیده‌بان همین عددها را ردیف‌به‌ردیف می‌دهد؛ نقشه همهٔ قراردادهای بازار را با یک رنگ کنار هم می‌گذارد تا استثناها در یک نگاه دیده شوند.
این راهنما می‌گوید هر رنگ را از کجا انتخاب کنید، دقیقاً چطور حساب می‌شود، کاشی خاکستری یعنی چه، و با «حباب بلک‌شولز» چطور قرارداد ارزان و گران را پیدا کنید. اندازه، فیلترها و ابزارهای مشترک نقشه‌ها در راهنمای نقشه بازار آمده است.
حباب بلک‌شولز در نقشه چیست؟
حباب بلک‌شولز می‌گوید آخرین قیمت معاملهٔ یک قرارداد چند درصد بالاتر یا پایین‌تر از قیمت نظری آن است:
حباب = (آخرین قیمت − قیمت نظری) ÷ قیمت نظری، به درصد
علامتش مثل حباب صندوق است: مثبت یعنی قرارداد گران‌تر از قیمت نظری معامله شده و کاشی‌اش نارنجی می‌شود؛ منفی یعنی ارزان‌تر و کاشی آبی می‌شود. هرچه رنگ پررنگ‌تر، فاصله بیشتر، و از 30 درصد بالا یا پایین رنگ پررنگ‌ترین است. اگر قیمت نظری 1,000 ریال باشد و آخرین معامله 1,150 ریال، حباب +15% است.
قیمت نظری با مدل بلک‌شولز و این ورودی‌ها ساخته می‌شود: آخرین قیمت نماد پایه (اگر امروز معامله نشده، قیمت پایانی)، روزهای تقویمی مانده تا سررسید، نرخ بدون ریسکِ تنظیمات شما (همان «نرخ بهره» زنجیره و دیده‌بان، پیش‌فرض 30 درصد)، و یک نوسان. همهٔ فرق دو عدسیِ این رنگ در همین نوسان است، و همین نوسان است که سؤال را عوض می‌کند.
رنگ را از کجا عوض کنم؟
- میان‌بر: در نوار نقشه‌ها، که بالای صفحهٔ نقشه بازار و بالای صفحهٔ هر نقشه است، دکمهٔ «حباب بلک‌شولز» را بزنید. نقشهٔ اختیار سهام با رنگ حباب باز می‌شود، با عدسی «حباب نسبت به هم‌سررسیدها»؛ در «نقشه‌های من» همین دکمه نقشه را در خانهٔ انتخاب‌شده می‌گذارد.
- هر نقشهٔ اختیار: در نقشهٔ اختیار سهام، نقشهٔ اختیار کالا و باکس «نقشه اختیار» میزکار، منوی «رنگ بر اساس» (آیکون پالت، کنار فیلترها) را باز کنید. منو دو بخش دارد: «قرارداد» و «نماد پایه». رنگی که انتخاب می‌کنید با همان باکس یا خانه می‌ماند.
- توضیح کوتاه هر رنگ: نشانگر را روی راهنمای رنگ، نوار کوچک رنگی کنار جمع ارزش و حجم، نگه دارید.
در صفحهٔ نقشه، رنگ انتخاب‌شده در نشانی صفحه هم می‌نشیند (مثلاً ?color=bsSmile)، پس لینک همان صفحه با همان رنگ باز می‌شود.
در روز گذشته هم می‌شود نقشهٔ اختیار را دید: دکمهٔ «تاریخ گذشته» در نوار ابزار نقشه (با اشتراک حرفه‌ای) همین رنگ‌های حباب، موقعیت‌گیری و ارزش زمانی را روی قیمت‌ها و موقعیت باز آن روز می‌نشاند؛ رتبهٔ IV، IV منهای HV و حرکت مورد انتظار چون به تاریخچهٔ امروز بند هستند در آن روز در منو نیستند. شرح کامل در راهنمای نقشه بازار.
📱 در موبایل: «رنگ بر اساس» داخل دکمهٔ «فیلترها» است. با لمس هر کاشی، همان ردیف‌های راهنمای کاشی در برگه‌ای پایین صفحه باز می‌شود.
دو عدسی حباب: هم‌سررسیدها و نوسان تاریخی
منوی «رنگ بر اساس» حباب را با دو نوسان مختلف حساب می‌کند. فرمول و علامت هر دو یکی است؛ فرقشان در نوسانی است که قیمت نظری با آن ساخته می‌شود.
| نام در منو | نوسانِ قیمت نظری | به چه سؤالی جواب می‌دهد |
|---|---|---|
| حباب نسبت به هم‌سررسیدها | نوسانی که منحنی برازش‌شده روی قراردادهای معامله‌شدهٔ امروزِ همان سررسید، در قیمت اعمال همین قرارداد می‌دهد | این قرارداد از هم‌سررسیدهای خودش گران‌تر است یا ارزان‌تر؟ |
| حباب نسبت به نوسان تاریخی | نوسان تاریخی (HV) نماد پایه | اگر آینده به‌اندازهٔ گذشته تکان بخورد، قیمت بازار چقدر با قیمت منصفانه فاصله دارد؟ |
عدسی هم‌سررسیدها: منحنی همان سررسید
برای هر سررسیدِ هر نماد پایه یک منحنی جدا ساخته می‌شود:
- از کال‌ها و پوت‌های همان سررسید فقط آن‌هایی نقطه می‌شوند که امروز معامله شده‌اند؛ قیمت قراردادی که امروز معامله نشده مال روزهای قبل است و دربارهٔ منحنی امروز چیزی نمی‌گوید.
- نوسان ضمنی (IV) هر قرارداد از آخرین قیمتش درمی‌آید، و نقطه‌ای که IVاش قابل‌اتکا نیست کنار می‌رود: قراردادی که اگر قیمتش فقط 1 درصد جابه‌جا شود IVاش بیش از 5 واحد تغییر می‌کند، که بیشترشان کال‌های عمیقاً در سودند. این همان قاعدهٔ نمودار لبخند نوسان است، پس نقشه و نمودار دربارهٔ اینکه کدام نقطه واقعی است اختلافی ندارند.
- با دست‌کم 3 نقطه، یک منحنی سهمی روی لگاریتم نسبت قیمت اعمال به قیمت پایه برازش می‌شود. بیرون از دورترین قیمت‌های اعمالِ معامله‌شده منحنی ادامه داده نمی‌شود و همان IV لبه به کار می‌رود. با 2 نقطه، میانگین همان دو IV برای همهٔ قیمت‌های اعمال آن سررسید به کار می‌رود، و با کمتر از 2 نقطه منحنی‌ای ساخته نمی‌شود.
- قیمت نظری هر قرارداد با IV منحنی در قیمت اعمال خودش حساب می‌شود و حباب از آن.
منحنی همیشه کال‌ها و پوت‌های آن سررسید را با هم می‌بیند، حتی وقتی نقشه فقط کال‌ها را نشان می‌دهد. منحنی هستونِ نمودار لبخند در این عدسی به کار نمی‌رود؛ مرجع اینجا خودِ قیمت‌های امروز بازار است.
نتیجه یک سنجش نسبی است: کاشی نارنجی یعنی این قرارداد نسبت به بقیهٔ همان سررسید گران‌تر قیمت خورده، نه اینکه کل سررسید گران است. اگر نوسان ضمنی کل نماد بالا باشد، ارزان‌ترین قراردادش هم ممکن است نسبت به گذشته گران باشد؛ برای این سؤال، رنگ‌های نماد پایه را ببینید.
راهنمای هر کاشی در این عدسی این ردیف‌ها را دارد: «قیمت نظری»، «IV منحنی سررسید»، «IV قرارداد» و «اختلاف به واحد نوسان»، یعنی IV خود قرارداد منهای IV منحنی. برای مقایسهٔ قراردادهای دور و نزدیک، اختلاف به واحد نوسان از درصد حباب گویاتر است: قرارداد ارزانِ دور از پول با چند ریال اختلاف درصد بزرگی می‌گیرد، ولی اختلاف IVاش کوچک می‌ماند.
عدسی نوسان تاریخی
اینجا قیمت نظری با نوسان تاریخی (HV) نماد پایه ساخته می‌شود، همان ورودی‌ای که ستون «بلک‌شولز» دیده‌بان دارد. چون نوسان ضمنی بازار معمولاً خیلی بالاتر از نوسان تاریخی است، با این عدسی بیشتر قراردادها نارنجی دیده می‌شوند؛ چرایی‌اش با داده‌های بورس تهران در نوسان تحقق‌یافته در برابر نوسان ضمنی آمده است. پس از این عدسی حکم «همهٔ بازار گران است» نگیرید؛ به کارِ مقایسهٔ قراردادها با یکدیگر می‌آید.
علامتش برعکس ستون «٪ بلک‌شولز» دیده‌بان است. آن ستون (قیمت نظری − قیمت) ÷ قیمت نظری را نشان می‌دهد، یعنی دقیقاً منفیِ همین عدد. در مثال بالا، با قیمت نظری 1,000 و آخرین قیمت 1,150 ریال، نقشه +15% نشان می‌دهد و ستون دیده‌بان −15%، و هر دو یک حرف می‌زنند: قرارداد 15 درصد گران‌تر از قیمت نظری معامله شده است. این برابری وقتی برقرار است که «مبنای قیمت» دیده‌بان روی «آخرین» باشد؛ نقشه همیشه آخرین قیمت را می‌گیرد.
رنگ‌های دیگر قرارداد
بخش «قرارداد» منو، جز درصد تغییر و دو عدسی حباب، چهار رنگ دیگر دارد. در همهٔ آن‌ها هر کاشی یک قرارداد است و اندازه‌اش همان معیار اندازهٔ نقشه (ارزش، حجم یا یکسان).
| نام در منو | چه چیزی رنگ می‌شود | محاسبه و مقیاس |
|---|---|---|
| موقعیت‌گیری | یکی از چهار برچسب امروز: «ورود خریدار» سبز پررنگ، «ورود فروشنده» قرمز پررنگ، «خروج فروشنده» سبز کم‌رنگ و «خروج خریدار» قرمز کم‌رنگ | از دو علامت: تغییر آخرین قیمت قرارداد نسبت به قیمت پایانی دیروز، و تغییر موقعیت باز نسبت به دیروز. قیمت بالا با موقعیت باز بیشتر یعنی ورود خریدار و قیمت پایین با موقعیت باز بیشتر یعنی ورود فروشنده. تا این رنگ روشن است، موقعیت باز هر 5 دقیقه دوباره خوانده می‌شود. معنای هر برچسب در موقعیت باز و نبض بازار اختیار آمده است. |
| فعالیت غیرعادی | حجم امروز قرارداد تقسیم بر میانگین حجم روزانهٔ خودش | تا 1 برابر خاکستری است و بعد نارنجی‌تر می‌شود؛ پررنگ‌ترین رنگ از 8 برابر. مقیاس لگاریتمی است، پس 2 برابرِ معمول هم رنگ روشنی می‌گیرد. روی کاشی عدد برابرها می‌آید، مثلاً ×3.5. |
| ارزش زمانی سالانه | ارزش زمانی قرارداد (آخرین قیمت منهای ارزش ذاتی) به درصد قیمت نماد پایه، سالانه‌شده | ارزش زمانی ÷ قیمت پایه × 365 ÷ روز مانده تا سررسید، به درصد. پررنگ‌ترین رنگ از 60 درصد سالانه. این پرمیومی است که فروشندهٔ قرارداد بابت زمان می‌گیرد، پس برای فروشنده‌ها نشان می‌دهد پرمیوم کجا پرتر است. |
| ورود پول حقیقی امروز | ارزش خرید حقیقی منهای ارزش فروش حقیقی قرارداد، به ریال | سبز یعنی حقیقی‌ها خالص خریدار بوده‌اند و قرمز یعنی خالص فروشنده. پررنگ‌ترین رنگ از عددی است که کاشی‌های 90 درصد مساحت نقشه کمتر از آن دارند، و دو سر راهنمای رنگ همان عدد را نشان می‌دهد (ورود پول حقیقی). |
مثال ارزش زمانی سالانه: قیمت نماد پایه 10,000 ریال، کال با قیمت اعمال 9,500 که آخرین معامله‌اش 800 ریال بوده و 40 روز تا سررسیدش مانده. ارزش ذاتی 500 و ارزش زمانی 300 ریال است، و 300 ÷ 10,000 × 365 ÷ 40 = 27.4، یعنی 27.4 درصد سالانه.
رنگ‌های نماد پایه
بعضی عددها مال یک قرارداد نیستند، مال نماد پایه‌اند. با انتخاب هر رنگ از بخش «نماد پایه»، نقشه عوض می‌شود: هر کاشی یک نماد پایه است، به اندازهٔ ارزش (یا حجم) معاملات امروز همهٔ قراردادهای اختیارش، و دکمه‌های پایه/کال/پوت و وضعیت اختیار غیرفعال می‌شوند.
| نام در منو | چه چیزی رنگ می‌شود | مقیاس |
|---|---|---|
| رتبهٔ IV | جای نوسان ضمنی وزنی (W_IV) امروز بین کمترین و بیشترین W_IV یک سال گذشتهٔ همان نماد، از 0 تا 100 (رتبه نوسان ضمنی) | 50 خاکستری است؛ بالاتر نارنجی (اختیارهای این نماد نسبت به سال خودش گران‌اند) و پایین‌تر آبی، با پررنگ‌ترین رنگ در 0 و 100. |
| IV منهای HV | نوسان ضمنی وزنی منهای نوسان تاریخی نماد، به واحد درصد | نارنجی یعنی بازار حرکتی بیشتر از گذشته را قیمت کرده و آبی کمتر؛ پررنگ‌ترین رنگ از 25 واحد. |
| نسبت پوت به کال | ارزش معاملات امروز پوت‌ها تقسیم بر ارزش معاملات کال‌ها (نسبت پوت به کال) | نارنجی یعنی معاملهٔ پوت بیشتر و آبی کال بیشتر؛ مقیاس لگاریتمی است و راهنمای رنگ از 0.25 تا 4 می‌رود. |
| حرکت مورد انتظار | حرکتی که بازار تا نزدیک‌ترین سررسید قیمت کرده: W_IV ضرب در جذرِ روزهای مانده تقسیم بر 365، به درصد قیمت نماد (حرکت مورد انتظار) | هرچه بیشتر، نارنجی‌تر؛ پررنگ‌ترین رنگ از 25 درصد. با W_IV برابر 60 درصد و 30 روز تا سررسید، حرکت مورد انتظار حدود 17.2 درصد است. |
کاشی خاکستری یعنی چه؟
در این رنگ‌ها خاکستری بیشتر وقت‌ها یعنی «این کاشی برای این سنجه عددی ندارد»، نه «صفر» و نه «منصفانه». روی چنین کاشی‌ای «—» نوشته می‌شود و راهنمای رنگ کنار نوار رنگی یک خانهٔ خاکستری با برچسب «بی‌داده» می‌گذارد. دلیل‌های رایج:
- حباب، فعالیت غیرعادی و ارزش زمانی: قرارداد امروز معامله نشده است.
- حباب نسبت به هم‌سررسیدها: سررسید کمتر از 2 نقطهٔ قابل‌اتکا دارد، یا قیمت نظری کمتر از 1 ریال است.
- ارزش زمانی سالانه: کمتر از 5 روز تا سررسید مانده و روی کاشی «نزدیک سررسید» نوشته می‌شود، چون سالانه کردن چند ریال در یکی دو روز عدد بی‌معنایی می‌سازد. ارزش زمانی منفی هم، که برای اختیار اروپایی عمیقاً در سود ممکن است، عددش روی کاشی می‌آید ولی رنگ نمی‌گیرد.
- موقعیت‌گیری: قیمت یا موقعیت باز نسبت به دیروز تغییر نکرده است.
- رنگ‌های نماد پایه: تاریخچهٔ نوسان ضمنی نماد کافی نیست، یا یکی از دو سمت پوت و کال امروز معامله نشده است.
دو کاشی کم‌رنگ دیگر عدد دارند: حبابی نزدیک صفر (قیمت تقریباً روی منحنی) که تقریباً بی‌رنگ دیده می‌شود، و فعالیت غیرعادیِ کمتر از میانگین که خاکستری است. پس اگر خاکستری بودن یک کاشی برایتان مهم است، نشانگر را رویش نگه دارید تا ببینید «—» است یا عدد.
پیدا کردن قرارداد ارزان و گران، قدم‌به‌قدم
- نقشهٔ حباب بلک‌شولز را باز کنید. اگر دنبال یک نماد مشخص‌اید، آن را در «نماد پایه» اضافه کنید یا روی سرتیتر گروهش بزنید تا فقط سررسیدهای همان نماد بماند، و بعد روی سرتیتر یک سررسید بزنید تا قراردادهایش را ببینید. داخل یک سررسید همهٔ کاشی‌ها با یک منحنی سنجیده شده‌اند و رنگ‌هایشان مستقیم مقایسه می‌شوند.
- از «فیلتر رنگ» (آیکون قیف در نوار بالای نقشه) بازهٔ میانی را پنهان کنید. این رنگ پنج بازه دارد و بازهٔ میانی حباب بین منفی 6 و مثبت 6 درصد است؛ با پنهان کردنش فقط قراردادهای دور از منحنی می‌مانند.
- نشانگر را روی کاشی نگه دارید و «اختلاف به واحد نوسان» را ببینید. اندازهٔ کاشی هم مهم است: کاشی کوچک و پررنگ یعنی معامله‌ای کم‌حجم، که شاید با یک سفارش پرت ثبت شده باشد.
- روی کاشی بزنید تا صفحهٔ همان قرارداد باز شود و پیش از هر تصمیم، سرخط خرید و فروشش را ببینید. نقشه آخرین قیمت معامله‌شده را می‌سنجد، نه قیمتی را که همین حالا می‌شود با آن معامله کرد.
- برای اینکه بدانید کل سررسید گران است یا ارزان، رنگ را روی «رتبهٔ IV» یا «IV منهای HV» ببرید. قرارداد آبیِ نمادی که رتبهٔ IVاش 90 است، ارزان‌ترینِ یک سررسیدِ گران است، نه یک قرارداد ارزان.
اشتباه‌های رایج
- نارنجی را «بالا رفته» خواندن. در حباب، رتبهٔ IV و بقیهٔ سنجه‌هایی که تغییر قیمت نیستند، نارنجی و آبی یعنی بیشتر و کمترِ همان سنجه. رشد و افت قیمت با سبز و قرمز است؛ و اگر در «تنظیم نمایش» پالت «آبی و نارنجی» را برای کم‌بینایی رنگ گذاشته باشید، در رنگ درصد تغییر آبی یعنی رشد و نارنجی یعنی افت. پیش از خواندن رنگ، نام سنجه را در منو ببینید.
- عدسی نوسان تاریخی را حکم گرانی بازار گرفتن. نوسان ضمنی تقریباً همیشه بالاتر از تاریخی است، پس این عدسی بیشتر بازار را نارنجی نشان می‌دهد. برای ارزان و گرانِ نسبی، عدسی هم‌سررسیدها را ببینید.
- علامت را با ستون دیده‌بان یکی گرفتن. حباب مثبت در نقشه یعنی گران؛ همان قرارداد در ستون «٪ بلک‌شولز» دیده‌بان عدد منفی دارد.
- حباب را با ارزش زمانی یکی گرفتن. ارزش زمانی بخشی از قیمت است که بالای ارزش ذاتی است و تقریباً همیشه مثبت است؛ حباب بلک‌شولز فاصلهٔ قیمت از قیمت نظری است و می‌تواند منفی باشد.
- ارزانِ نسبی را ارزانِ مطلق گرفتن. عدسی پیش‌فرض قرارداد را با هم‌سررسیدهایش می‌سنجد. اگر کل سررسید گران باشد، آبی‌ترین کاشی هم گران است.
- به کاشی کوچک و پررنگ اعتماد کردن. یک معاملهٔ چندقراردادی صبح، آخرین قیمت را تا آخر روز نگه می‌دارد. اندازهٔ کاشی و سرخط‌ها را کنار رنگ ببینید.
- قیمت اعمالِ بیرون از منحنی. منحنی فقط بین دورترین قیمت‌های اعمالِ معامله‌شده ساخته می‌شود و بیرون از آن IV لبه به کار می‌رود، پس حباب قراردادهای خیلی دور از پول تقریبی‌تر است.
- یادتان برود نرخ بدون ریسک از تنظیمات شماست. قیمت نظری با نرخ تنظیمات شما ساخته می‌شود؛ با نرخ دیگری، رنگ قراردادهای دورتر از سررسید کمی جابه‌جا می‌شود.
کدام قدم کار با «رنگ بر اساس» نقشهٔ اختیار برایتان گنگ بود؟ همین پایین بپرسید.